Bên kia cổng làng…

 

Cuối năm, như rét mướt gió lùa, là những tâm sự tha hương đau đáu “Nhật mộ hương quan hà xứ thị/ Yên ba giang thượng sử nhân sầu” (Quê hương khuất bóng hoàng hôn/ Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai – Tản Đà dịch). Kẻ có cơ hội về thì rộn rã trong lòng. Người ở lại phương xa thì nước mắt lặn vào giông gió, đoái thương quê mẹ mịt mờ bởi gánh áo cơm vẫn đè nặng đường về.

Không thể thống kê hết bao người đã rời cổng làng ra đi mưu sinh, khi cơn lốc của công việc lẫn những đòi hỏi khác, từ học hành đến thăng tiến, quét qua làng. Càng ngày, càng vắng lớp trẻ, làng như hiu quạnh đi. Ruộng đất không còn; giá trị lao động thấp; nhu cầu sống cao; đồng tiền mất giá; nghèo cứ đeo bám… thì sao chôn chân được. Đi và đi. Ở làng, đám giỗ, chỉ thấy người già và con nít. Chuyện ruộng đồng ngày một thưa vắng trong mâm ăn. Những cách làm mới, sâu bọ, lúa má, năng suất, gần như chẳng mấy ai quan tâm nữa. Họ nói về thời cuộc, về thành đạt lẫn thất bại của con cháu đang ở xa. Khi con cháu trở về, câu chuyện đậm mùi thị thành từ ăn, chơi đến làm lụng, tiến thân của họ, át hết tất cả. Người già ngồi nghe, không bĩu môi thì gật gù, bởi có chống, có cản chúng nó cũng đâu có được. Cổng làng bây giờ mang tính ước lệ rồi.

Ra đi. Chấp nhận. Đóng băng. Những nhấn nhá đó từ làng, lại phả một luồng gió khác ngược lại cho làng, là văn hóa làng bây giờ ra sao? Đây là câu chuyện bao trùm, từ ứng xử, quan hệ xóm giềng đến các yếu tố tâm linh, phong tục. Có một thời, hương ước, tộc ước được phát ra, mạnh mẽ và coi bộ đầy sức sống. Nhưng hãy coi chừng, lắm khi nó nặng tính hình thức. Thì cũng xuân thu nhị kỳ gặp mặt, dặn dò, rồi tổ chức lễ hội rình rang, xây nhà to nhà nhỏ thờ cúng. Nhưng thử hỏi, yếu tố quyết định sự tồn tại của những hình thái, sinh hoạt văn hóa, chính là con người, lần lượt xem làng như là nỗi nhớ, thì những quy định, hoạt động trên, có nghĩa gì? Con người ta, khi đã về già, thì thường quay lại nhìn. Lúc đó, trễ rồi. Giữ cho được bản lai diện mục khi mình đang trẻ, mới khó. Điều này ở lớp trẻ sau lũy tre làng, ngày càng phai nhạt. Có một thực tế rằng, ở những đô thị lớn, tập trung phần nhiều người tha hương vùng nông thôn. Nói thẳng, cốt nền văn hóa nhiều người trong số họ chưa cứng, khi nhập vào dòng chảy ở các trung tâm văn hóa, với vô vàn kiểu thức vàng thau lẫn lộn, họ trở nên loạn chiêu. Chính vì thiếu bản lĩnh tiếp nhận, nên họ như bức tường lắm màu, không có cái nào chủ đạo, và nguy cơ lố lăng hay nhạt thách, hợm hĩnh, rất cao. Khi trở về làng, họ khác xa, như chưa từng sinh ra chốn này. Điều đáng sợ hơn, là họ chi phối cả người ở lại, khiến cha mẹ người thân bị cuốn theo nếp nghĩ đó. Tiền. Danh vọng. Hai thứ thời thượng.

Đi hết một vòng trái đất, lại gặp làng của mình. Nhưng vấn đề là lúc anh gặp, anh có còn là anh không? Quan trọng hơn, làng khi không có anh, có còn nguyên bản là làng không? Những đứt gãy văn hóa làng quê, cảnh báo rất nhiều năm rồi, nhưng xem ra thiếu thuốc cứu vãn. Điều cốt tử, là làm sao người trẻ không cần rời khỏi làng mình, vẫn hít thở trong bầu văn hóa mẹ, mà vẫn sống, làm việc tốt. Quá hiếm hoi làng nào có được điều đó. Nông thôn mới ồ ạt ra đời, nhưng bao nhiêu người trẻ vẫn tìm cách giao lại danh hiệu đó cho người già, thì đây là điều đáng nghĩ. Ở thành phố phải đối mặt với muôn trùng khó khăn và nguy cơ, nhưng nó đầy quyến rũ. Họ không tìm ở làng sức hấp dẫn. Rồi chưa kể, tệ nạn xã hội với lắm thứ đau đầu nổi lên ở làng, khiến người ta lắc đầu ngao ngán.

Làng chỉ rộn ràng dịp Tết, rồi sau đó là những chuyến đi, chen lấn dồn về nơi xa lắm với khúc hát ly hương chưa từng dứt. Cổng làng dựng lên, để đón và tiễn biệt, chứ lắm khi nó không mặc định một giá trị đem lại sự gắn bó mang tính thiết thực, làm sống lại từng giờ sự hồi sinh của làng. Đối mặt với những bức bách đó, dẹp hết những vuốt ve, những cố tình lấp liếm về những mảng màu xám hoặc trống trải đã đùn lên ở làng, may ra những biến động văn hóa theo chiều hướng xấu mới có thể giảm bớt lại. Lúc đó, câu chuyện của năm mới là những thở phào nhẹ nhõm, dù kín đáo.

                                                                   T.V