Thú chơi thiệp Tết

Trong các thú chơi sưu tập, bên cạnh các hình thức sưu tập như đồ cổ, tem, tiền xu, kỷ vật chiến tranh…, thiệp Tết là một trong những thú chơi tao nhã, thú vị của những người thích sưu tập và yêu chuộng mỹ thuật.

Nhiều tài liệu ghi rằng, từ thời nhà Đường ở Trung Quốc vào dịp Tết đến, người dân đã có tập quán dùng tấm danh thiếp ghi tên họ, chức vụ hoặc nghề nghiệp của mình để trao tặng nhau với lời cầu chúc năm mới tốt đẹp, phát tài. Tấm thiếp đó, gọi là “phi thiếp”. Về sau, qua nhiều thời đại mỗi ngày một phát triển, thiệp chúc Tết lại càng được thay đổi, cách tân về cả hình thức lẫn nội dung.

Ở nước ta, dưới thời phong kiến, người dân không có truyền thống gửi thiệp Tết chúc tụng nhau. Đến thời Pháp thuộc, thì ở một số vùng đô thị lớn mới dần ảnh hưởng sinh hoạt gởi thiệp chúc Tết nhau vào dịp Tết dương lịch hàng năm. Theo GS Trần Anh Tuấn: “Theo dõi thiệp Tết hồi đầu thế kỷ XX, tôi không hề thấy một thiệp Tết nào do người Việt gửi hay nhận. Gửi hay nhận tất cả đều là người Pháp, gồm quan lại, công chức, quân nhân, thương nhân, giáo sĩ… và gia đình họ. Sử dụng thiệp Tết rõ ràng chưa phải là một sinh hoạt xã hội của dân Việt thời bấy giờ. Có hai loại thiệp Tết do người Pháp thiết kế hồi đầu thế kỷ XX. Một là hình ảnh hoa lá quen thuộc như trong thiệp tân niên ở bất cứ nơi nào và trong thời điểm nào. Thiệp Tết tại Việt Nam thường có yếu tố ngoại lai do hoàn cảnh lịch sử”. Tuy nhiên, đến những thập niên hai mươi của thế kỷ trước, nhất là sau khi Trường Mỹ thuật Đông Dương ra đời, hàng năm cứ mỗi thời điểm xuân sang, Tết đến, người dân đã bắt đầu trao đổi nhau những tấm thiệp chúc Tết, với nhiều hình thức ngày một phong phú

Họa sĩ Bùi Xuân Phái là một trong những người ưa thích vẽ thiệp chúc Tết tặng bạn bè hàng năm. Ông chỉ tặng những người thân quen, hoặc có những sự qua lại tình nghĩa. Do vậy, mỗi năm nhiều nhất, ông vẽ chừng 20 tấm thiệp. Điều thú vị, là cách đây không lâu, trên sàn đấu giá của Sotheby, bức tranh thiệp Tết vẽ con mèo (xuân Đinh Mão) của Bùi Xuân Phái nhỏ bằng cái bàn tay đã được mua với giá gần 6.000 USD.

Trước 1975, ở miền Nam, có một số họa sĩ chuyên cung cấp mẫu thiệp Tết cho các nhà sản xuất để gởi bán ở các cửa hàng sách báo vào dịp Tết, nổi tiếng nhất là thiệp Tết của họa sĩ Vi Vi. Cũng có một số họa sĩ tự thực hiện và phát hành trong một thị trường giới hạn. Loại thiệp này thường vẽ theo lối phóng bút về đề tài phong cảnh, hoa lá…, phong cách đơn giản mà rất sống động. Về sau, có lẽ do kỹ thuật in ấn tiên tiến, thuận lợi nên ít thấy phổ biến các loại thiệp Tết thủ công, hoặc nếu có thì thường đó là một thú chơi để gởi tặng bạn bè, thân hữu vào dịp Tết (tương tự Bùi Xuân Phái và một số họa sĩ nổi tiếng thường làm).

Có lẽ so với các môn sưu tập khác, Thiệp Tết vẫn là một loại hiếm, nên những nhà sưu tập về bộ môn này chúng ta vẫn chưa được nghe nhắc đến nhiều. Vào năm 2015, tại triển lãm Tem bưu chính Quốc gia ở Hà Nội, bộ sưu tập thiệp Tết của chị Trần Thị Kim Nhung (Nha Trang) đã được trao giải B dành cho phần triển lãm mở rộng đã tạo được nhiều sự quan tâm với công chúng. Bộ sưu tập thiệp Tết của chị Nhung có hàng trăm tấm thiệp, rất đa dạng về hình thức, phong phú về nội dung, hình ảnh minh họa (tranh dân gian, các con giáp, danh thắng), được làm bằng nhiều chất liệu khác nhau (giấy dó, vải nhung phủ kim tuyến, kim loại, hoa khô…). Đặc biệt, các tấm thiệp này đa số đều có dấu bưu điện vào ngày 1-1 hoặc ngày mùng một Tết hàng năm. Trong số đó, có rất nhiều thiệp chúc Tết của các vị lãnh đạo Nhà nước: Chủ tịch Hồ Chí Minh (1968), Chủ tịch Tôn Đức Thắng (1977-1980), Chủ tịch Trường Chinh (1986, 1987), Chủ tịch Võ Chí Công (1988, 1991), và gần hơn là thiệp của Chủ tịch Lê Đức Anh, Chủ tịch Nguyễn Minh Triết, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang. Chị Nhung cho biết: “Tôi có người bạn làm việc ở Văn phòng Chủ tịch nước, nên hàng năm đều nhận được thiệp chúc Tết có chữ ký của Chủ tịch nước”. Theo nhà sưu tập tem Ngụy Như Ánh (Hội Tem Khánh Hòa) cho biết: “Sưu tập thiệp Tết là một hướng đi khá mới. Giới sưu tập đã đánh giá rất cao bộ sưu tập thiệp Tết của chị Nhung, bởi lâu nay nhiều người chú trọng sưu tập tem, bì thư mà ít chú ý đến thiệp Tết…”.

Tại Đà Nẵng, anh Võ Văn Phong – vốn là một đại lý kinh doanh sách, báo là người có bộ sưu tập thiệp Tết khá đa dạng và quý hiếm. Trong đó, bên cạnh một số thiệp Tết độc bản của một vài họa sĩ, nhà thơ… nổi tiếng còn lưu giữ, anh Phong yêu thích nhất là bộ thiệp Tết của gần 100 tờ báo quen thuộc. Anh Phong nói: “Tôi làm nghề đại lý sách, báo ngay từ những năm đầu giải phóng, nhờ vậy, kể từ những năm 80 về sau, năm nào tôi cũng được các tờ báo gởi tặng thiệp chúc Tết. Những thiệp Tết của báo chí thường có hình thức mỹ thuật khá đặc sắc so với các loại thiệp thông thường, và càng quý hiếm là số lượng phát hành rất hạn chế. Tôi thích nhất là các thiệp Tết của Tạp chí Kiến thức ngày nay, Thời báo Kinh tế Sài Gòn, báo Thanh Niên, báo Tuổi Trẻ…, bởi năm nào họ cũng chăm chút tấm thiệp rất bắt mắt, cùng lời cầu chúc khá ấn tượng”.

Tranh chúc Tết của họa sĩ Bùi Xuân Phái

Một mùa xuân nữa lại về. Hẳn rằng trong tay bạn đang có những tấm thiệp Tết xinh xắn với những lời chúc tụng may mắn, an lành. Hãy lưu giữ tất cả lại, để thể hiện sự trân quý những tấm lòng đã quan tâm đến mình, và biết đâu không xa, bạn sẽ có một bộ sưu tập độc đáo và quý giá.

                                                                                     T.T.S