Lạ và độc trong một câu ca

Người Quảng Nam có nhiều cái lạ và độc. Giọng Quảng lên ti vi đến người Quảng cũng bật cười. Thô mộc, chất phác, và hài hước đến đáng yêu, hiện giọng Quảng là một hiện tượng được nhiều người quan tâm. Khí chất Quảng làm nên những giai thoại gắn liền với các nhân vật nổi tiếng trong lịch sử. Xứ nào không cãi cọ, riêng với Quảng Nam cãi là đặc sản. Ngay đến thơ, ca dao cũng cố viết cho người ta cãi. “Thương cha nhớ mẹ thì về/ Nhược bằng thương kiểng nhớ quê thì đừng. Thì đừng” đứng chỗ ấy trong câu là đặc sản của thơ Quảng Nam. Quê kiểng sao lại “đừng ” nhớ? Thế là cãi và bàn, đẩy câu ca dao sống và tiếp tục… bất tử. Cũng vậy, một câu ca dao bất kỳ khác của người Quảng, cũng thô mộc, đơn giản, thế mà có lắm cái để bàn cãi và do bàn cãi nó càng thêm lạ, độc và sáng mãi với thời gian :

Dù xa chỗ ngõ cũng xa

Dù gần Vĩnh Điện, La Qua cũng gần.

Trong câu ca dao này, “chỗ ngõ”  biểu thị ý gần, “Vĩnh Điện, La Qua” biểu thị ý xa. Trừ từ “cũng” và từ “dù” ra còn lại toàn là “xa” và “gần” đan quyện lấy nhau. Chỗ ngõ cũng xa/ Vĩnh Điện, La Qua thì lại gần. Sao lạ thế? Thực ra, nếu đọc hiểu bằng bao nhiêu ý nghĩa của từng ấy con chữ với một cấu trúc rất lạ thì ý nghĩ của ta như bị lẩn quẩn trong cái đám sương mù nhòe mờ xa gần, gần xa vậy. Để hiểu được, điều cần làm là thay từ “dù” bằng từ “khi” trả câu ca dao về với cấu trúc ngữ pháp thông thường:

Khi  xa (thì) chỗ ngõ cũng xa

Khi gần (thì) Vĩnh Điện, La Qua cũng gần.

Chuẩn về cấu trúc ngữ pháp, mạch ý trong câu hiện ra có logic dễ tiếp cận. Khi đã xác định là xa thì ở chỗ rất gần như chỗ ngõ cũng phải chịu xa. Khi đã xác định là gần thì có ở rất xa như Vĩnh Điện, La Qua cũng được gần. Vậy xa là gì, gần là gì? Muốn hiểu được câu ca dao, phải hiểu được hàm nghĩa của cặp từ “xa” và “gần” này.

Để dễ hiểu tôi xin mượn hai câu thơ xưa của Trung Quốc:“Hữu duyên thiên lý năng tương ngộ/ Vô duyên đối diện bất tương phùng”. Nghĩa là, khi có duyên với nhau thì dù ở ngàn dặm vẫn gặp được nhau/ Đã không duyên với nhau thì ngồi giáp mặt vẫn chẳng gặp nhau. Rõ ràng hai câu này đề cao chữ “duyên” trong tình cảm của con người, đặc biệt là tình yêu đôi lứa. Có duyên xa cũng thành gần/ Không duyên gần lại hóa xa.

Trở lại câu ca dao, ta thấy từ “xa” ở đầu câu sáu ẩn nghĩa của từ “vô duyên” và từ “gần” ở đầu câu tám ẩn nghĩa của từ “có duyên”. Giải mã được chỗ này, câu ca dao trở nên dễ hiểu. Khi không có duyên với nhau, không đồng cảm với nhau, thì dù có ở rất gần (chỗ ngõ) vẫn phải xa nhau, vẫn không thể yêu nhau, không lấy được nhau/ Khi có duyên với nhau, đồng cảm với nhau, thì dù có ở rất xa (Vĩnh Điện, La Qua) vẫn được gần nhau, vẫn yêu được nhau, lấy được nhau.

Dùng từ “xa” và từ “gần” thay cho “vô duyên” và “hữu duyên” làm cho câu ca trở nên kín đáo, nhẹ nhàng, nhòe nghĩa, và rất thơ. Lạ là độc đáo thế nhưng người thi sĩ làng quê chưa vừa ý, lại còn đặt từ “dù” vào đầu các câu làm cho câu ca càng thêm lạ thêm độc.

Đúng ra, từ “dù” bao giờ cũng nằm trong cấu trúc câu “Dù…/ nhưng…;   Dù…/ vẫn…. Đây là cấu trúc câu có quan hệ đối lập, còn gọi là quan hệ nhượng bộ, tức là ý của vế sau thường ngược lại ý vế trước. Ý vế trước là điều kiện không thuận lợi được đặt ra để nhấn mạnh hành động ở vế sau. Vế sau mới là tiêu điểm. Ví như : “Dù ai nói ngả nói nghiêng, Lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân.” (Ca dao). Hay “Dù đau/ tôi vẫn đi làm. , Dù đau” là điều kiện nêu ra không thuận lợi với “đi làm”, còn vế “tôi vẫn đi làm” là điều được nhấn mạnh, khẳng định, quyết tâm chính – là trọng tâm của phát ngônĐọc kỹ câu đầu: “Dù xa chỗ ngõ cũng xa” thấy ngay là chữ “dù” đã giành chỗ của chữ “khi”, chữ “đã”, chữ “nếu”… Ý nghĩa của hai vế “Dù xa” và “chỗ ngõ cũng xa” cùng chiều nhau, ngữ pháp không chấp nhận kiểu cấu trúc câu này. Nếu viết “Dù (đi) xa/ ngõ cũ vẫn gần (gần trong tâm tưởng) ” thì sẽ không ai cãi.

Theo cấu trúc câu, thì hai câu ca dao phải là:

Khi xa chỗ ngõ cũng xa / Khi gần Vĩnh Điện, La Qua cũng gần

Đã xa chỗ ngõ cũng xa / Đã gần Vĩnh Điện, La Qua cũng gần

Nếu xa chỗ ngõ cũng xa / Nếu gần Vĩnh Điện, La Qua cũng gần

Dùng từ “Khi”, từ “Đã”, từ “Nếu”… vào đầu các câu thì sáng nghĩa, dễ hiểu biết bao. Nhưng ở đây, để cho lời tỏ tình đầy nhiệt tình, đầy quyết tâm nên từ “” lại được chọn dùng. “Xa – dù chỗ ngõ cũng xa/ Gần – dù Vĩnh Điện, La Qua cũng gần”. Khi đã không yêu nhau thì dù có ở chỗ ngõ vẫn cứ không là của nhau. Khi đã yêu nhau thì dù có ở Vĩnh Điện, La Qua vẫn cứ tìm đến nhau được. “Chỗ ngõ” là điều kiện đặt ra không thuận lợi cho việc xa, thế mà “cũng xa” là để nhấn mạnh, khẳng định “xa” là tất yếu. “Vĩnh Điện, La Qua” theo như tác giả là rất xa, là điều kiện đặt ra không thuận lợi cho việc gần, thế mà lại “cũng gần” là để nhấn mạnh, khẳng định ý “gần” là tất yếu. Lấy ý vế trước nhấn mạnh ý vế sau là tài tình, người thi sĩ đồng quê còn tài tình hơn khi lấy ý câu trước để làm nổi bật ý câu sau. Tác giả lấy cái tất yếu đúc kết từ câu trước là “xa” là không duyên, không đồng điệu để nhấn mạnh, khẳng định cái tất yếu đúc kết từ câu sau là “gần” là có duyên, là đồng điệu. Mấy sư phụ tán gái cho rằng, ý “xa” của câu trước dành cho người khác, cho tình địch ; ý “gần” ở câu sau là dành cho mình. Khẳng định vậy, quyết lòng vậy, chắc là được người yêu đặt hết lòng tin vào mình vậy.

Nhưng càng lạ hơn, độc hơn khi đẩy từ “” lên đầu câu để mạch không lộ, ý càng sâu hơn :

Dù xa chỗ ngõ cũng xa

Dù gần Vĩnh Điện, La Qua cũng gần.

Từ ngữ đơn giản, thô mộc nhưng bài ca dao vẫn không thiếu các biện pháp tu từ. Xa, gần là khoảng cách của không gian và thời gian, là phủ định hay khẳng định của tình cảm, tình yêu, của việc chung sống với nhau. Xa, gần trong không gian bài ca dao này lại còn ẩn nghĩa “không duyên” và “có duyên” và còn được người đọc hoan nghênh chấp nhận mới là lạ. Dùng danh từ “chỗ ngõ” để hoán đổi tính từ “gần” đã tuyệt, dùng đến danh từ riêng “Vĩnh Điện, La Qua” để hoán đổi tính từ “xa” quả là quá độc. Chỉ 14 âm tiết mà có đủ từ trái nghĩa, đồng âm, điệp ngữ, ẩn dụ, hoán dụ… thật là một món độc và lạ của văn chương xứ Quảng.

Như là sai ngữ pháp, phi logic, đọc vào khó hiểu ngay được, được mặc trong cái áo hình thức rất chơi chữ là sáng tạo của những người hay lý sự, câu ca dao đơn giản mà vô cùng sâu sắc, độc đáo. Hàng trăm năm qua, nó đã thành máu của nhiều người, ai đọc mà không hiểu, thế nhưng cái để bàn thiết nghĩ vẫn còn. Lạ thật! Độc thật!

                                                              N.H.P

*Vĩnh Điện, La Qua: địa danh thuộc thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam