Kỷ niệm 20 năm Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn được công nhận là Di sản Văn hóa thế giới (1999-2019) và 10 năm Cù Lao Chàm –  Hội An được công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới (2009-2019): Nâng cao vai trò cộng đồng gắn với di sản thế giới Hội An và Mỹ Sơn – Nhìn nhận từ hội thảo

Ngày 08.9, tại TP.Hội An, UBND tỉnh phối hợp với Bộ VH,TT&DL, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội tổ chức hội thảo quốc tế “Vai trò cộng đồng

Quang cảnh hội thảo

trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới qua thực tiễn Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn”. Bà Trịnh Thị Thủy – Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL, GS.Lưu Trần Tiêu – Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia, ông Michael Croft – Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam và ông Lê Văn ThanhPhó Chủ tịch UBND tỉnh đồng chủ trì hội thảo. Đây là một trong chuỗi các hoạt động kỷ niệm 20 năm Đô thị cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn được công nhận là Di sản Văn hóa thế giới và 10 năm Cù Lao Chàm – Hội An được công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Từ vai trò tích cực của cộng đồng

Phát biểu khai mạc tại hội thảo, ông Lê Văn Thanh – Phó Chủ tịch UBND tỉnh đã nêu bật những bài học kinh nghiệm và vai trò của cộng đồng tỉnh Quảng Nam về việc bảo tồn và phát huy giá trị của Đô thị cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn từ thực tiễn qua 20 năm được UNESCO công nhận Di sản văn hóa thế giới. Bên cạnh đó, sự ủng hộ giúp đỡ về kinh nghiệm quản lý, đào tạo cán bộ, thiết bị, vật tư và tài chính của UNESCO và các tổ chức quốc tế đã góp phần rất lớn để Quảng Nam triển khai các hoạt động có hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản chung của nhân loại. Trong hơn 20 năm qua, Quảng Nam đã có nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho công tác nghiên cứu, bảo vệ và phát huy các di sản, huy động sự tham gia của các tổ chức kinh tế – xã hội và cộng đồng vào việc bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa thế giới.

Tại hội thảo, các đại biểu đều có quan điểm chung là cộng đồng xã hội đã tham gia tốt công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản thế giới cần hoàn thiện khung pháp lý để đảm bảo hài hòa lợi ích giữa cá nhân, cộng đồng, Nhà nước. Trong công tác quản lý di sản cần phải coi trọng tiếng nói của cộng đồng để cùng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm. Các tham luận của các chuyên gia đi sâu phân tích những thành công của Hội An và Mỹ Sơn, trọng tâm là vai trò cộng đồng góp phần quan trọng trong việc gìn giữ các di sản. Bên cạnh sự ủng hộ của tổ chức UNESCO và các tổ chức quốc tế, công tác bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa thế giới Hội An và Mỹ Sơn còn được sự giúp đỡ của các nước như: Ấn Độ, Ba Lan, Hoa Kỳ… Trong những năm gần đây, Chính phủ Nhật Bản, tổ chức JICA, Trường Đại học Nữ Chiêu Hòa (Nhật Bản) và nhiều tổ chức phi Chính phủ khác đã quan tâm giúp đỡ, hợp tác, hỗ trợ tỉnh Quảng Nam trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị Phố cổ Hội An. Những hiệu quả bước đầu của các dự án hợp tác đã góp phần quan trọng nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo vệ di sản.

Đến lan tỏa những cách làm mới của Hội An, Mỹ Sơn

Chia sẻ tại hội thảo, ông Nguyễn Chí Trung – Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn di sản văn hóa Hội An cho biết: Với ý nghĩa là một “bảo tàng sống – bảo tàng về lịch sử kiến trúc, dân cư đô thị”, trong 20 năm qua, Khu phố cổ Hội An không những được bảo tồn hoàn hảo mà còn được phát huy hiệu quả. Trong đó vai trò cộng đồng trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa qua thực tiễn đô thị cổ Hội An đã để lại nhiều bài học quý cho tương lai, không chỉ riêng Hội An mà còn nhiều địa phương trong cả nước. Với mục tiêu bảo tồn di sản thông qua định hướng phát triển du lịch, nhưng quá trình gìn giữ di sản Hội An có sự đóng góp rất lớn của cộng đồng. Đến nay, Đô thị cổ Hội An vẫn còn được bảo tồn khá nguyên vẹn về cảnh quan, không gian kiến trúc và là nơi người dân “sống chung với di sản” với những phong tục, tập quán, sinh hoạt văn hóa truyền thống. Mô hình “99 Tổ quản lý di tích” thuộc sở hữu tập thể, cộng đồng trên địa bàn thành phố được thành lập và đi vào hoạt động từ năm 2010 nhằm kiện toàn, đảm bảo công tác quản lý di tích tại Hội An. Qua thực tế triển khai hoạt động, mô hình này gắn vai trò của cộng đồng trong việc phòng ngừa, ngăn chặn kịp thời mọi hành vi xâm hại, lấn chiếm di tích và đảm bảo công tác phòng tránh thiên tai, cháy nổ để bảo vệ hiện vật, di vật và các hạng mục công trình thuộc di tích. Các Tổ quản lý di tích thường xuyên mở cửa, chăm lo hương khói, đảm bảo  môi trường, và cảnh quan di tích, nhất là trong các dịp lễ, Tết nhằm thu hút khách tham quan. GS.TSKH Lưu Trần Tiêu – Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia cho rằng: Đây là một cách làm hay, cần được đánh giá và nhân rộng mô hình này. Hội An đã trở thành một trong những trường hợp thành công nhất ở Việt Nam trong việc đảm bảo sự tồn tại lâu dài của di sản văn hóa, thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân bằng định hướng phát triển du lịch. Tuy nhiên, chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý Nhà nước cũng không được “khoán trắng” cho Tổ quản lý di tích mà luôn có sự chung tay, góp sức rất lớn của cộng đồng cư dân trong công tác quản lý và phát huy di sản.

Nhìn lại 20 năm được công nhận là Di sản Văn hóa thế giới Mỹ Sơn, ông Phan Hộ – Giám đốc Ban quản lý nhìn nhận: Để có thể từ một phế tích, trở thành điểm đến thu hút ngày càng đông khách du lịch đến tham quan, nghiên cứu, di sản này trải qua những giai đoạn khó khăn trong việc tìm lời giải cho bài toán vật liệu trùng tu, đồng thời giải quyết hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị cũng đặt ra không ít thách thức, khi mà vị trí địa lý và các điều kiện hạ tầng vẫn còn hạn chế… Thông qua hợp tác với các tổ chức quốc tế như UNESCO, Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản – JICA, Quỹ Di sản thế giới… cùng nhiều cơ quan chuyên môn trong và ngoài nước, đến nay, Mỹ Sơn đã thực hiện tu bổ 11 tháp Chăm và 6 hạng mục hỗ trợ với tổng kinh phí gần 167 tỷ đồng… Ban quản lý Di sản văn hóa Mỹ Sơn đã phối hợp với địa phương về bảo vệ rừng, tuyên truyền giá trị di sản đến cộng đồng. PGS.TS Đặng Văn Bài – Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia đánh giá: Với di sản Mỹ Sơn, cộng đồng địa phương được trực tiếp hưởng lợi qua việc triển khai các dự án bảo tồn như trùng tu của Ấn Độ triển khai từ năm 2016 và đào tạo nghề trùng tu của Chính phủ Italia tài trợ đã giải quyết việc làm cho người dân. Vì vậy, công tác quản lý, bảo tồn Mỹ Sơn đòi hỏi phải chú trọng đến vai trò của cộng đồng và Mỹ Sơn đã thành công áp dụng mô hình dựa vào sự gắn bó của cộng đồng dân cư với di sản”. Các chương trình “Di sản trong tim và trong tay chúng ta” đưa giáo dục di sản vào học đường, tăng cường phổ biến pháp luật cho người dân về bảo vệ di sản, tránh xâm hại các công trình kiến trúc trên diện tích rừng khoanh cấm, đồng hỗ trợ sinh kế người dân để chuyển đổi mô hình kinh tế… nhằm nâng cao nhận thức và hành động của cộng đồng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Kết thúc hội thảo, bà Trịnh Thị Thủy – Thứ trưởng Bộ VH,TT&DL khẳng định: Bảo tồn và phát huy giá trị di sản là một trong những hoạt động gắn với việc bảo tồn bản sắc dân tộc và sự phát triển bền vững tương lai từ những mối liên kết đặc thù của quá khứ và hiện tại. Với tỉnh Quảng Nam, vấn đề này được triển khai thành công trong giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị các di sản. Từ thực tiễn Hội An và Mỹ Sơn, những tác động từ thiên nhiên, con người và sự phát triển du lịch đặt ra nhiều thách thức đến không gian tồn tại của di sản. Vì vậy, vai trò của cộng đồng là rất quan trọng cùng với việc quản lý của các cơ quan chuyên môn, tỉnh Quảng Nam cần có sự phối hợp hoạt động hiệu quả hơn nữa, góp phần vào sự bền vững của di sản.

                                                                                                  T.N

Ông Michael Croft – Trưởng đại diện Tổ chức UNESCO tại Việt Nam

VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG GÓP PHẦN ĐƯA THƯƠNG HIỆU HỘI AN, MỸ SƠN VÀ CÙ LAO CHÀM LAN TỎA TRÊN TOÀN CẦU

Tôi luôn đồng tình với quan điểm, chủ trương và chính sách bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An và Mỹ Sơn của tỉnh Quảng Nam. Qua đó đã tạo điều kiện để cộng đồng dân cư và du khách khi đến đây đều có trách nhiệm bảo tồn, phát huy di sản gắn với quyền lợi được thụ hưởng các giá trị di sản mang lại. Thực tế qua 20 năm về công tác này đã khẳng định Quảng Nam chính là một đối tác đặc biệt của UNESCO tại Việt Nam và kinh nghiệm thực tiễn này có ý nghĩa quan trọng cần nhân rộng với những quốc gia có di sản văn hóa thế giới. Trong đó, các mô hình, hoạt động đã phát huy vai trò của cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản tại Hội An, Mỹ Sơn cũng như Cù Lao Chàm luôn được cộng đồng thế giới ghi nhận. Với sự tham gia phối hợp gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị di sản của các tổ chức quốc tế, các quốc gia trên thế giới và các Bộ, ngành ở Việt Nam và tỉnh Quảng Nam, đến nay Hội An, Mỹ Sơn và Cù Lao Chàm ngày càng thu hút du khách. Đó chính là yếu tố vừa thuận lợi vừa đặt ra những thách thức quan trọng cần được nghiên cứu, hành động để giữ sự bền vững của các di sản này.

* TS.Patrizia Zolese – Chuyên gia khảo cổ học – Văn phòng UNESCO châu Á – Thái Bình Dương

 

TÔI ĐÁNH GIÁ CAO VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TẠI MỸ SƠN TRONG CÔNG TÁC KHẢO CỔ, TRÙNG TU

Tôi có thời gian hơn 10 năm làm việc với các chuyên gia trong và ngoài nước cùng những người thợ địa phương đã hoàn tất trùng tu nhóm tháp G – một trong những nhóm đền tháp Chăm quan trọng nhất tại Mỹ Sơn. Với sự kết hợp khảo cổ, nghiên cứu và  trùng tu, chúng tôi từng bước  nghiên cứu vật liệu gốc viên gạch mà người Chăm xưa dùng xây tháp. Việc nghiên cứu được tiến hành từ hiện trường đến trong phòng thí nghiệm nhằm phân tích về lý tính, về sinh – hóa học của vật liệu gốc. Chúng tôi chú trọng đào tạo người thợ vì họ xuất phát từ những người nông dân địa phương không biết gì về công việc trùng tu. Qua nhiều năm làm việc, với sự hướng dẫn của các chuyên gia, cán bộ kỹ thuật, tôi cảm nhận được sự say mê và kiên trì học hỏi của họ. Đến nay, tại Mỹ Sơn đã có 50 nông dân trở thành những công nhân thuần thục với loại công việc không dễ này. Từ đó, tôi đánh giá cao vai trò cộng đồng, cụ thể là những người thợ “lành nghề” đóng góp rất lớn vào việc trùng tu các nhóm tháp tại Mỹ. Họ đã giúp chúng tôi rất nhiều trong công tác khảo cổ, trùng tu và di tích Mỹ Sơn dần được đã được phục dựng trên cơ sở tôn trọng lịch sử di tích. Hy vọng họ sẽ tiếp tục kế thừa và làm tốt hơn cho Mỹ Sơvà cũng như cho một số di tích khác trên địa bàn Quảng Nam.