Tính cộng đồng, giá trị cốt lõi của Bài chòi

Nghệ thuật Bài chòi đã được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là một loại nghệ thuật trình diễn (hay diễn xướng) dân gian có quá trình hình thành và phát triển lâu đời, có giá trị liên kết, củng cố các mối quan hệ xã hội. Đây là giá trị xã hội cần được quan tâm trong quá trình bảo tồn và phát huy Bài chòi hiện nay.

Vui hội Bài chòi

Bài chòi là một hiện tượng văn hóa xuất hiện khá lâu đời. Cũng như các hiện tượng văn hóa khác, việc nghiên cứu nguồn gốc hình thành và quá trình phát triển của Bài chòi được các nhà nghiên cứu quan tâm để xác định giá trị của Bài chòi, trả lời câu hỏi tại sao Bài chòi tồn tại cho đến tận bây giờ và làm cơ sở cho việc bảo tồn và phát huy Bài chòi hiện nay.

Tuy hiện nay các nhà nghiên cứu chưa xác định cụ thể nguồn gốc, thời điểm ra đời của loại hình nghệ thuật dân gian này nhưng những đặc điểm của Bài chòi đã được nhận diện từ những Hội đánh Bài chòi (nay gọi là hội đánh Bài chòi cổ). Theo các tác giả Hoàng Chương và Nguyễn Có trong tác phẩm Bài chòi và Dân ca Bình Định: “Bài chòi là một trò vui xuân mang đậm tính tập thể và tính dân gian. Tuy trong cuộc chơi có tổ chức ăn tiền nhưng cái cốt lõi là để mua vui (tính chất hội – NV)…Người tham gia “đánh Bài chòi” là tham gia sinh hoạt văn hóa, tham gia trò diễn xướng dân gian mang tính sân khấu rõ rệt. Yếu tố sân khấu trong “đánh Bài chòi” ngày càng rõ rệt khi các nghệ nhân không ngừng sáng tạo trong diễn xuất”. Từ nhận định này, chúng ta có thể hình dung được Bài chòi với những đặc điểm của nó: Tính tập thể, tính dân gian, cuộc chơi để mua vui, tính sân khấu, một sinh hoạt văn hóa (đáp ứng nhu cầu tinh thần)…

Có rất nhiều nhà nghiên cứu đã đi sâu nghiên cứu theo hướng xem Bài chòi như là một loại hình nghệ thuật, đi sâu tìm hiểu các yếu tố cấu thành Bài chòi như hệ thống câu thai, các làn điệu đặc thù của Bài chòi, âm nhạc trong Bài chòi…Tuy nhiên, nếu nhìn ở góc độ xã hội học văn hóa, Bài chòi có một giá trị xã hội khá quan trọng cần được lưu tâm bảo tồn và phát huy.

Bài chòi luôn hấp dẫn người dân và du khách

Những đặc điểm nêu trên của Bài chòi cho thấy tính chất cộng đồng của một Hội đánh Bài chòi. Ở đây ta thấy rất rõ cộng đồng vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người tham gia, thưởng thức Bài chòi. Ông Michael Croft, đại diện UNESCO tại Việt Nam nhìn nhận rất khách quan và cụ thể về tính cộng đồng của Bài chòi: “Bài chòi vừa là một trò chơi, vừa là nghệ thuật trình diễn, luôn tạo cho chúng ta một không gian hứng khởi… Nói đến Bài chòi là nói đến sự kết hợp của hai yếu tố quan trọng trong đời sống của người Việt, đó là tính sáng tạo và tính cộng đồng… Còn nói đến tính cộng đồng hay là một không gian mở, đầy cơ hội cho tất cả cùng tham gia. Về nguyên tắc, nghệ thuật Bài chòi không giới hạn số lượng người có thể tương tác vào trò chơi. Đây là một loại hình hòa nhập, lôi cuốn, Bài chòi luôn chào đón và khuyến khích người tham gia. Bài chòi cũng rất công bằng, ai cũng có thể tham gia và ai cũng có cơ hội để dành phần thắng. Ở khía cạnh này, Bài chòi đã cho thấy rất rõ về hình ảnh đất nước Việt Nam, về tình bằng hữu trong xã hội, tình đồng đội, đồng chí giữa con người với con người, đó là sợi dây liên kết chặt chẽ nhưng cũng rất cởi mở với du khách” (bản dịch diễn từ mà ông Michael Croft phát biểu tại Lễ đón bằng của UNESCO ghi danh nghệ thuật Bài chòi Trung bộ, Việt Nam vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại).

Tính cộng đồng đã cung cấp ý nghĩa và quy định chức năng xã hội của hội đánh Bài chòi. Hội đánh Bài chòi diễn ra trong không gian “đầy hứng khởi”, ai cũng có thể tham gia, không phân biệt già trẻ, trai, gái, địa vị xã hội, tất cả được liên kết bởi trò vui (đánh bài), các trò diễn và lời hô (câu thai), các làn điệu Bài chòi (Xàng xê, Xuân nữ, Hò Quảng, Cổ bản…) của anh (chị) hiệu… Diễn ra như thế, Hội đánh Bài chòi mang chứa trong nó giá trị xã hội (cốt lõi) liên kết mọi người lại với nhau, đó là sự công bằng, không phân biệt đối xử. Mỗi người dự khán Bài chòi đều cảm nhận được giá trị này nên địa vị cá nhân được xác lập một cách “công bằng” với các cá nhân khác trong cộng đồng. Từ đó, những mặc cảm tự ti, những rạn nứt, đố kỵ, có khi cả những hận thù nảy sinh trong đời sống xã hội, trong quan hệ hàng ngày được lắng dịu một phần, cũng có khi được xóa bỏ. Sự cố kết cộng đồng – xã hội được tái xác định và qua đó, hội đánh Bài chòi thực hiện chức năng xã hội của nó là tái xác định những mối liên hệ xã hội đã gắn bó các nhóm xã hội, các cá nhân lại với nhau, đảm bảo được sự cân bằng, bền vững các mối quan hệ xã hội, từ đó duy trì trật tự xã hội. Hơn nữa, sự “hòa nhập” của cá nhân với cộng đồng còn đem lại cảm giác an toàn cho từng cá nhân khi “cảm nhận” được sự bảo vệ của cộng đồng – một sức mạnh tập thể lớn hơn rất nhiều sức mạnh của từng cá thể. Đây chính là nhu cầu tinh thần của cá nhân được đáp ứng và là ý nghĩa văn hóa quan trọng bậc nhất xét từ góc độ xã hội học văn hóa của Hội đánh Bài chòi nói riêng và các loại lễ hội nói chung.

Quá trình toàn cầu hóa về kinh tế, xã hội, văn hóa và quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa mà đặc điểm của nó là sự chuyển đổi nền kinh tế từ nông nghiệp là chủ yếu sang nền kinh tế công nghiệp – dịch vụ với cơ chế thị trường ở Việt Nam, trong đó có chín tỉnh miền Trung, đã ảnh hưởng trực tiếp từng cá nhân với sự biến đổi về quan niệm giá trị. Chính vì vậy, ông Michael Croft viết: “Chúng ta thấy rằng thế giới đang chuyển mình một cách nhanh chóng. Con người rất dễ cảm thấy lạc lõng và bối rối trước những thay đổi chóng mặt về kinh tế và xã hội”. Sự chuyển đổi hệ giá trị xã hội hiện nay chứa đựng trong nó nhiều mầm mống có thể dẫn đến sự bất ổn xã hội như sự lên ngôi của cái tôi cá nhân, sự bất chấp pháp luật và lợi ích cộng đồng, các nhóm lợi ích…Trong bối cảnh đó, giá trị cộng đồng của hội đánh Bài chòi có ý nghĩa như một giải pháp làm cân bằng các mối quan hệ xã hội, góp phần duy trì sự ổn định của trật tự xã hội. “Trong những thời điểm như vậy, loại hình biểu đạt văn hóa như nghệ thuật Bài chòi đã góp phần kết nối, tăng cường sự tương tác và gắn kết xã hội giữa các cá nhân và các nhóm thành viên khác nhau trong cộng đồng. Bài chòi thực sự là loại hình nghệ thuật xã hội xoay quanh mối quan hệ giữa người với người. Bài chòi nhắc nhở chúng ta về những yếu tố quan trọng vĩnh cửu trong cuộc sống, đó là gia đình, bạn bè, ca từ, lời hát và tinh thần hài hước, lạc quan vui sống. Tôi cho rằng đó chính là lý do vì sao Bài chòi có vị trí đặc biệt quan trọng như vậy trong trái tim của mỗi người miền Trung Việt Nam. Nhưng hơn tất cả, Bài chòi xuất phát từ mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng và khuyến khích sự tương tác và gắn kết xã hội. Vì vậy, nghệ thuật Bài chòi thể hiện rõ tầm quan trọng của các di sản văn hóa phi vật thể trong việc tăng cường các mối liên hệ xã hội.” – Michael Croft viết.

Giá trị cộng đồng của Bài chòi và ý nghĩa xã hội quan trọng của nó cần được quan tâm đặc biệt trong việc bảo tồn và phát huy.

          N.H.S