Quế Quảng Nam – Sản phẩm ngoại giao quốc tế

Quảng Nam là vùng đất có nhiều thổ sản. Mục “Sản vật phong tục” trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn có ghi: “Xứ Quảng Nam là đất phì nhiêu nhất thiên hạ”. Sách Lô Giang tiểu sử cũng viết rằng: “Thổ sản tỉnh Quảng Nam hơn cả các tỉnh khác”, trong đó có một loại thổ sản rất nổi tiếng là quế, “thổ sản thì có trà và quế Hà Đông và Quế Sơn… là các món xuất cảng nhiều”. Sách Đồng Khánh địa dư chí cũng nhắc đến “Hà Đông có chim công, vỏ quế”, “tổng Tiên Giang Thượng phần nhiều trồng cây quế”. Sách Đại Nam nhất thống chí có mục từ về quế của Quảng Nam: “Có thuế, nguồn Thu Bồn huyện Quế Sơn mỗi năm nộp một thanh quế vào hạng thượng thượng, nặng 8 lạng. Nguồn Chiên Đàn thuộc huyện Hà Đông mỗi năm phải nộp 3 thanh quế thượng thượng hạng”. Tiểu Cao Nguyễn Văn Mại ghi chép tương đối tỉ mỉ về hoạt động khai thác, mua bán quế ở Quảng Nam: “Thường năm từ tháng tư sắp tới, người Hoa thương đến mua vỏ quế, đem về Tam Kỳ mỗi ngày, có đến mấy trăm gánh. Lại có kỳ quế tháng 8 nữa”.

Quế Trà My – một sản phẩm nổi tiếng của xứ Quảng

Quế Quảng Nam không chỉ là sản vật nổi tiếng của địa phương được người nước ngoài đến thu mua mà còn được triều đình chọn làm lễ phẩm cống vật. Thư tịch triều Nguyễn đều có nhắc đến thổ sản quế như Đại Nam thực lụcKhâm định Đại Nam hội điển sự lệ. Sách Việt Nam sử lược của Trần Trọng Kim cho biết vua Gia Long sai sứ mang sang nhà Thanh những cống phẩm gồm vàng (200 lượng), bạc (1.000 lượng), lụa và cấp (mỗi thứ 100 cây), sừng tê giác (2 bộ), ngà voi và quế (mỗi thứ 100 cân)… Trong đó, sứ đoàn của Nguyễn Thuật ghi chép rất tỉ mỉ về việc sử dụng quế Quảng Nam để làm tặng phẩm.

Năm 1883, triều đình cử sứ đoàn do Phạm Thận Duật làm Chánh sứ, Nguyễn Thuật làm Phó sứ, sang Thiên Tân để cầu sự trợ giúp của nhà Thanh chống lại Pháp sau sự kiện H. Rivière chiếm thành Hà Nội. Chuyến đi sứ này, Nguyễn Thuật đã viết Vãng Tân nhật ký, “ghi chép từng ngày”, “mọi chuyện giao tiếp, đi lại, tặng phẩm cho quan nhà Thanh, cũng như việc ăn ở” của sứ đoàn “trên đường đi”. Do vậy, từ tác phẩm này, chúng ta có thể biết được nhiều hơn về giá trị của quế Quảng Nam khi trở thành sản phẩm ngoại giao quốc tế.

Sứ đoàn Nguyễn Thuật đã mang theo các tặng phẩm quế Thanh, quế Quảng, ngà voi, đũa ngà voi, trầm kỳ, lông đuôi voi, lụa mỏng, tiền bạc… Tùy theo đối tượng mà sẽ có tặng phẩm khác nhau. Ngay cả tặng phẩm là quế cũng có sự phân biệt rõ ràng giữa quế Quảng hay quế Thanh, đối tượng nào sẽ được tặng quế Quảng, đối tượng nào được tặng quế Thanh, đối tượng nào được tặng cùng lúc cả quế Quảng và quế Thanh. Có cả thảy 19 lượt tặng quà thổ sản cho quan viên nhà Thanh, trong đó chia ra 10 lượt tặng quế Quảng, 9 lượt tặng quế Thanh. Mỗi lượt như vậy gồm có quế kèm vật tặng khác.

Theo nhật trình, lần lượt các vị quan viên nhà Thanh đã nhận thổ sản quế Quảng Nam như sau. Đó là Đường Đạo Viên, tên là Kiến Canh, người Quảng Đông, quản lý chi nhánh Chiêu Thương cục ở Việt Nam. Đó là Trương Bảo Liêm làm việc ở Hấp Điền, biệt phái sang Chiêu Thương cục; là Quán Nhơn Hầu cùng Tri phủ Trần Quân Bình. Đó là bạn quen Mai Bửu Lộ, người này là xử sĩ Thiên Tân, có văn học, tặng cho sứ đoàn Nguyễn Thuật tập liễn đối. Đó là Khổng Ngọc Khánh (tự Dao Phong), làm chức Luyện quân hậu dinh quản đới Thiên Tân, hàm chánh nhị phẩm, Tổng Binh hầu, người tỉnh Quảng Đông, cháu 72 đời của Khổng Tử. Đó là người quen Lý Ân Minh, giữ chức Hải quan đạo Khâm sai quan. Đó là Ngô Trọng Trường người tỉnh Phước Kiến, là Hậu bổ Đạo Nha tỉnh Trực Lệ, Tổng biện trường Thủy quân đông cục Thiên Tân. Đó là Khâm sai Sứ quán Trúc Vạn Niên; là y sanh Cố Văn Nguyên; là Hạ Thoại Lâm, quan tuần bộ của Lý Trung Đường. Đó là Sai quan Sứ quán Lưu Đắc Long.

Phơi quế- ảnh TL

Quế Quảng không chỉ là sản vật ngoại giao triều chính như vừa nêu trên mà còn là vật để kết nối giao tiếp giữa sứ đoàn và quan viên nhà Thanh. Trong đó, Nguyễn Thuật trao đổi bút đàm với nhiều người nhằm mở rộng kiến văn. Nguyễn Thuật bút đàm với Trương Bảo Liêm về Bảo giáp cục (đơn vị quản lý hộ khẩu). Nguyễn Thuật bút đàm với Sứ bộ Chủ sự Đường Cảnh Tòng để hiểu về tình hình đạo Thiên chúa ở Thiên Tân, về nhân sâm. Nguyễn Thuật biết rõ hơn về trà Vũ Di là nhờ bút đàm với Trần Quân Bình… Đặc biệt, quế của sứ đoàn Nguyễn Thuật còn càng có giá trị hơn khi Ngô Trọng Trường từng sai người đến xin quế của sứ đoàn về để trị bệnh.

Như vậy, chúng ta thấy từ trong lịch sử, quế Quảng không những trở thành một thương phẩm mà còn là tặng phẩm rất quan trọng, mang tầm quốc tế không riêng của Quảng Nam mà của cả Việt Nam. Quế Quảng Nam đã tạo nên một thương hiệu nổi tiếng qua nhiều thời kỳ. Ngày nay, chúng ta cần phải khai thác nhiều hơn nữa giá trị của quế Quảng, mà trước hết là tạo nên nhiều sản phẩm từ quế trong các lĩnh vực như y dược, gia vị, gia dụng, mĩ phẩm, trang phục, du lịch… Đồng thời tiến đến việc thiết kế, xây dựng những hoạt động mang tính văn hóa liên quan đến quế để hương quế không chỉ giữa rừng mà lan tỏa khắp nơi.

N.D.C

QUANG NAM CINNAMON – INTERNATIONAL FOREIGN TRADE PRODUCT

by Nguyen Di Co

Quang Nam is home to many products. Quang Nam cinnamon is not only a famous local product that is bought by foreigners but also chosen by the court as a sacrifice. The Nguyen Dynasty ‘s memoirs mentioned the plant. Tran Trong Kim said that King Gia Long sent a gift to the Qing Dynasty, including gold (200 taels), silver (1,000 taels), silk and gravel (100 each), elephant ivory and cinnamon (each 100 pounds) … In particular, Nguyen Thuat gave a very detailed recording of using Quang Nam cinnamon as a gift. Nowadays, it is necessary to exploit more value of Quang cinnamon, first of all make many products from cinnamon in fields such as medicine, spice, household, cosmetics, costume, tourism … at the same time, proceed to design, build cultural activities related to cinnamon so that its smell spreads not only among the forests but everywhere.