Một số vấn đề về di sản văn hóa phi vật thể Hội An

  1. Những giá trị đặc trưng của di sản văn hóa phi vật thể Hội An

Kết quả nghiên cứu và từ các hội thảo, các nhà khoa học thống nhất nhận định Hội An là nơi “Hội thủy, hội nhân, hội văn hóa” nên trước hết cùng văn hóa vật thể, văn hóa phi vật thể Hội An mang bản chất tổng hợp mở. Mặt khác, trong quá trình phát triển của lịch sử văn hóa cũng song hành tạo nên tính hội nhập, phù hợp nhu cầu đương đại, vì vậy tất yếu, văn hóa phi vật thể Hội An mang trong mình các giá trị đặc trưng bao gồm giá trị lịch sử, giá trị văn hóa và giá trị nghệ thuật.

Nhà biểu diễn nghệ thuật cổ truyền Hội An phục vụ khách du lịch

Về giá trị lịch sử thường thấy nổi bật lên là chứng nhân của những sáng tạo bản địa cổ xưa trong văn hóa Sa Huỳnh ở Hội An. Trong chế tác đồ gốm, đồ trang sức với những khắc vạch, hình thể, táng thức… đã có tính giao lưu với người Hán phía Bắc, với người Ấn ở phía Nam. Kèm theo chúng là những dấu vết văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Champa và cả Đại Việt hình thành, in dấu sâu đậm trong tiềm thức của người đời sau. Đó là tên các địa danh Rừng Cấm, Rừng Ma, Bãi Vò, Bến Miểng, Mả Hời, Gò Chăm… phản ánh chứng tích của những sự kiện, hiện tượng lịch sử xuất hiện trong những thời kỳ đã qua của các thời đại được thể hiện, phản ánh lấp lánh qua các câu chuyện kể dân gian, các hình thức diễn xướng trong đời sống cộng đồng cư dân Hội An. Vì thế, văn hóa phi vật thể Hội An là kho sử liệu vô giá. Thông qua chu trình lễ hội, lễ tục diễn ra liên tục quanh năm hoặc từ hoạt động tâm linh tín ngưỡng, các phong tục, các loại hình nghệ thuật biểu diễn cổ truyền, kho tàng Hán Nôm với đủ loại văn bản cổ như:  truyền thuyết, văn bia, địa chí, địa bạ, văn khế, văn tự, văn tế… cùng kho tàng văn học dân gian từ đời xưa để lại phản ánh quá trình lập làng xã, tụ hội dân cư… Văn hóa phi vật thể Hội An truyền lại những bài học quý trong chính sách đối nội, đối ngoại, trong cách ứng xử của con người. Ở bất cứ đâu, từ phố đến làng quê, tập tục, lễ nghi, chữ “hiếu”, chữ “hòa”, chữ “nhẫn” được truyền dạy và đưa lên hàng đầu bên cạnh sự tôn ti trật tự ngôi thứ trong gia đình, tộc họ, làng xóm… và coi đó là yếu tố cơ bản để duy trì trật tự kỷ cương xã hội, là biện pháp cân bằng các giềng mối, tư tưởng trong cuộc sống. Bên cạnh đó, diễn trình cách ứng xử, cách giao tiếp trong đối đãi khách chân tình, nồng hậu, đúng đạo lý. Những biểu hiện này vẫn được bảo tồn và bộc lộ qua các lễ hội, lễ lệ, qua văn bia, văn tự, văn cúng, văn tế… phản ánh tấm lòng nhân hậu, sự biết ơn, sự cưu mang độ lượng… của người Hội An đối với ngoại kiều, đối với cả ma quỷ, thần thánh và các thế lực siêu nhiên khác.

Về giá trị văn hóa, do yếu tố đô thị thương cảng quốc tế chi phối, do là nơi hội văn hóa nội, ngoại nên Hội An cũng là nơi tập hợp và gìn giữ được một di sản văn hóa Hán Nôm, văn học dân gian đủ thể loại trong các công trình tín ngưỡng và cả trong các gia đình người Hội An. Di sản văn hóa phi vật thể được Hội An gìn giữ và lưu truyền cho tới nay rất phong phú, đa dạng. Nó chứa đựng những tri thức mà cư dân Hội An đã tích lũy được từ cuộc sống, lao động, sáng tạo của mình có sự cọ xát thường xuyên với nhiều lớp cư dân đến – đi của sự tụ cư, hỗn cư và định cư. Chính vì thế, nó là sản phẩm trí tuệ, là một kho tri thức vô cùng phong phú, là sự hỗn dung tín ngưỡng, là việc áp dụng vũ trụ quan trong phong thủy, là cách tiếp cận ứng xử, khả năng thích ứng môi trường thiên nhiên, lề thói giao hòa, cả trong trấn yểm, xây dựng đức tin… Đồng thời, nó còn tập trung phản ánh các phẩm chất của con người Hội An luôn yêu nước, kiên cường bất khuất, trọng tình nghĩa trong mọi mối quan hệ gia đình và xã hội, hiếu học, sáng tạo, khéo tay hay làm, không ngừng tiếp thu, tiếp biến và địa phương hóa các yếu tố tinh hoa văn hóa của nước ngoài, làm giàu cho văn hóa Hội An, tạo nên bức tranh đa sắc về tri thức dân gian Hội An độc đáo, phong phú, đa dạng, mang tính giáo dục, tinh thần đấu tranh chống thói hư tật xấu, chống áp bức, chống xâm lược… phản ánh những giao lưu tiếp thu tư tưởng cách mạng mới qua Cần Vương, Đông Du, Duy Tân… các diễn biến tiếp thu tư tưởng yêu nước tiến bộ tại vùng đất đô thị – thương cảng này từ đầu thế kỷ XIX và cả những trào lưu mới, đấu tranh giữ, dựng quê hương mãi đến những năm đầu thế kỷ XXI này.

Về giá trị nghệ thuật, trước hết văn hóa phi vật thể Hội An là nguồn nguyên liệu dồi dào cho những sáng tạo nghệ thuật ở thời đại mới. Nó chứa đựng những kỹ thuật tinh xảo, những mẫu mực nghệ thuật vượt thời gian và không gian như nghệ thuật ẩm thực, nghệ thuật chế tác công cụ đánh bắt sông nước, nghệ thuật ứng dụng mộc – nề, nghệ thuật làm ngói, xây cất, nghệ thuật thao tác trong lễ hội, cúng tế, sáng tạo âm nhạc… tạo nên cả những mẫu mực nghệ thuật cho ngày nay và muôn đời sau học tập, kế thừa. Nhiều sáng tạo độc đáo, nhiều giá trị nghệ thuật có những mặt mang tầm quốc gia, quốc tế. Đến nay, nhiều người còn ngỡ ngàng trước các món ăn cao lầu, hoành thánh, bánh bao, bánh vạc… không rõ ảnh hưởng xuất xứ  từ Nhật Bản hay Trung Hoa và đi trực tiếp hay theo con đường vòng gián tiếp nào đó.

  1. Vai trò của di sản văn hóa phi vật thể Hội An

Di sản văn hóa của Hội An được thể hiện cụ thể ở từng sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể cụ thể và không gian văn hóa liên quan. Đồng thời, là một trong những tiềm năng chính của du lịch văn hóa. Vì vậy, nhìn trên phương diện tổng thể văn hóa phi vật thể Hội An là một dạng tồn tại của văn hóa tiềm ẩn trong trí nhớ, tập tính, hành vi, ứng xử của con người. Người ta nhận biết được sự tồn tại của nó thông qua các hoạt động sống của con người trong sản xuất, giao tiếp xã hội, trong hoạt động tư tưởng và văn hóa – nghệ thuật. Những dạng thức chính của văn hóa phi vật thể Hội An là các câu chuyện truyền miệng, cổ tích, truyền thuyết, ca dao, thành ngữ, tục ngữ, vè, ngụ ngôn với các hình thức nghệ thuật diễn xướng, trình diễn bao gồm các hình thức ca múa, nhạc, sân khấu… phản ánh những hành vi ứng xử của con người, giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng và giữa các cộng đồng với nhau. Ngoài ra là các hình thức nghi lễ, tín ngưỡng tôn giáo, phong tục, lễ hội, đạo giáo, thờ cúng tổ tiên… mang hình hài tri thức bản địa, tri thức địa phương.

Song song với sự tồn tại của di sản văn hóa vật thể, tất cả những hoạt động trên đều là sản phẩm và là di sản của nhiều thời, nhiều lớp người chắt lọc truyền bá. Văn hóa phi vật thể ở Hội An có vai trò gắn kết cộng đồng, hẹp là trong tộc họ làng xóm, rộng là cả vùng đất và khu vực. Dù đi đâu, người Hội An vẫn mang trong mình tình làng nghĩa xóm, lòng yêu mến gắn bó với xứ sở quê cha đất tổ và những hoài niệm để dễ dàng hòa nhập với thế giới bên ngoài.

  1. Tính cấp thiết của việc bảo tồn

Khi Hội An được công nhận là thành phố dẫn đến các tiêu chí về đô thị sẽ được nâng cao theo. Cuộc sống, sinh hoạt tiện nghi hiện đại cho con người trong một đô thị cổ bên cạnh sự hạn chế cải tạo do nguyên tắc bảo tồn di tích là cần thiết, song phải có những giải pháp phù hợp có tính tất yếu, buộc phải có. Đây là một nhiệm vụ rất khó khăn và rất mới cho công tác bảo tồn Đô thị cổ Hội An, trong đó việc đề cao hoặc coi trọng bảo tồn văn hóa phi vật thể trở thành tính nguyên tắc.

Tăng cường công tác tu bổ bảo tồn, tôn tạo và phát triển, phát huy giá trị di sản văn hóa Hội An theo đúng nghĩa và căn cơ thì phải chăm lo bảo tồn văn hóa phi vật thể trên quan niệm văn hóa vật thể là cái xác thì văn hóa phi vật thể là cái hồn của di sản Hội An. Do vậy cần phải kịp thời đề xuất biện pháp kết hợp đồng bộ đầu tư về mọi mặt. Thực tế cho thấy nhu cầu đó hiện nay cấp thiết hơn bao giờ hết.

Việc nghiên cứu các giá trị văn hóa truyền thống phi vật thể để phục vụ cho sự nghiệp phát triển văn hóa, bảo tồn di sản mang ý nghĩa cấp thiết trong khi do đặc trưng truyền miệng và lưu giữ trong trí nhớ, tình cảm, tư tưởng, thói quen sinh hoạt hằng ngày của cư dân, của nhiều nghệ nhân tuổi đã cao nên các loại hình văn hóa phi vật thể rất dễ mai một, biến dạng, vì một số loại hình rất ít có cơ hội trình diễn xuất hiện…nên sớm quan tâm có kế hoạch bảo tồn và phát huy không chỉ trước mắt mà còn về lâu dài.

  1. Một số biện pháp bảo tồn

Để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể Hội An trong tình chung hiện nay cần tập trung vào những vấn đề chính sau:

Một là, triển khai ngay việc kiểm kê có tính quy mô, bài bản các hình thức thể hiện, xác định giá trị văn hóa phi vật thể tiêu biểu tại Hội An theo chương trình của Cục Di sản đã hướng dẫn. Trên kết quả này mới đánh giá được thực trạng bảo tồn văn hóa phi vật thể tại Hội An, nhận chân những nguy cơ và cơ hội để có thái độ phù hợp.

Hai là, từ kết quả điều tra triển khai nghiên cứu một cách toàn diện, kỹ lưỡng, sưu tầm có chọn lọc nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị, nghệ thuật truyền thống, văn hóa dân gian… để làm phong phú và nâng cao bản sắc văn hóa truyền thống Hội An nhằm không ngừng đáp ứng khả năng hưởng thụ văn hóa chung của nhân dân. Tạo điều kiện để đánh giá một cách đầy đủ, chính xác những giá trị của di sản văn hóa phi vật thể ở Hội An có thể trở thành nền móng tốt cho những hoạch định về hướng đi thích hợp nhằm áp dụng những chính sách, biện pháp hiệu quả cho mục đích bảo tồn, mục đích kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa chung.

Ba là, đề xuất giải pháp và định hướng triển khai bảo tồn phát huy cụ thể cho các hình thức phục hồi, biểu diễn, quảng bá… gắn với phục vụ du lịch và giao lưu văn hóa quốc tế.

Bốn là, từng bước bảo tồn những yếu tố tích cực, những giá trị phù hợp với xã hội đương đại, loại trừ dần những yếu tố tiêu cực, quá tin, quá mù quáng bị chi phối bởi các thế lực siêu nhiên, quá thực dụng hoặc ngược lại quá bài xích giá trị thật của văn hóa phi vật thể. Vốn dĩ văn hóa phi vật thể có thuộc tính trừu tượng nên việc bảo tồn cần gắn bó chặt chẽ với các biện pháp phù hợp tránh tình trạng vô tình làm biến đổi, tổn thương hoặc đánh mất những nội dung quan trọng.

Năm là, ngày nay các tiến bộ khoa học tạo điều kiện tốt cho việc ghi chép lưu trữ bằng công nghệ cao các quy trình diễn tiến cụ thể từng loại hình lễ hội, các món ăn, quy trình sản xuất vật phẩm truyền thống, các hoạt động diễn xướng… nhằm gìn giữ, bảo quản, truyền tải các giái trị văn hóa phi vật thể cho các thế hệ tương lai.

Sáu là, tùy tình hình thực tế của điều kiện kinh tế, xã hội, tùy cơ hội và diễn tiến cụ thể để xác định tuần tự ưu tiên, huy động lực lượng con người, vật chất, phương tiện, kinh phí để bảo tồn các yếu tố, các hình thái thể hiện dễ mất nhất ở từng địa phương xã phường. Đưa việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa phi vật thể vào quy hoạch văn hóa của từng địa phương và coi đó là nhiệm vụ có tính bắt buộc phải thực hiện.

Bảy là, văn hóa phi vật thể xuất hiện từ trong dân và là sản phẩm của cộng đồng nên phải tôn trọng tính cộng đồng, tính xã hội. Tránh sự can thiệp quá sâu và thô bạo của các cơ quan chức năng làm mất đi cái truyền thống dân dã, thô mộc vốn có trong việc sáng tạo, truyền bá, linh hoạt và hưởng thụ các giá trị văn hóa trong nhân dân. Nếu có sự hỗ trợ của các cơ quan chức năng Nhà nước thì cần có ngưỡng nhằm tôn trọng tính xã hội hóa trong bảo lưu, giáo dục.

Tám là, việc phát huy giá trị văn hóa phi vật thể gắn bó đồng bộ với yêu cầu thực tế của địa phương. Không thể nói bảo tồn chung chung, thoát khỏi nhu cầu hưởng thụ, phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của từng địa phương xã phường, của cả Hội An trong thế hội nhập giao lưu quốc tế. Vì vậy, nên chăng vừa bảo tồn chọn lọc nhưng cũng gắn với việc tôn vinh bản sắc văn hóa Hội An nhằm mục đích cuối cùng là tạo nên những sản phẩm đặc thù, riêng có bổ sung vào tính hấp dẫn chung của Di sản văn hóa thế giới Hội An.

                                                                                  N.Đ.M