Mùa gặt…

Về quê, làng đang vào mùa gặt, lúa chín vàng ươm hai bên đường đi. Đến đầu lối xóm, gặp ông bác ở cạnh nhà đang phơi rơm. “Dạ lúa mùa ni có được mùa không bác?”,  “Con mới về à. Ừ lúa cũng kha khá, nếu không có trận mưa dữ dằn bữa trước thì chắc được mùa hơn!”. Làm nông khổ rứa, không chỉ bỏ công, bỏ của ra là đổi được hột lúa mang về nhà mà còn phải “trông mưa, trông nắng” tứ bề… Nhìn cánh đồng đang vào vụ gặt lại chạnh nhớ tuổi thơ. Nhớ những buổi chiều mùa gặt, mẹ sai xách nước lợ là mấy cái bánh tráng gạo nhúng nước cuốn với đường đen cho ba và mấy chú, mấy bác đang gặt ở ruộng. Nhớ mấy cái tổ chim sâu trong ruộng lúa với mấy chú chim non mới nhú lông há mỏ chờ mồi. Nhớ những đìa cá chân ruộng sâu chỉ còn lấp xấp nước tha hồ mà bắt. Cái thời đầu trần, quần đùi, chân đất đó lũ trẻ của làng tôi chạy chơi cả ngày trên cánh đồng mà không biết mệt. Chạy miết ngoài đồng rồi về làng lủi vô mấy đống rơm phơi trên đường hay đi theo mấy chú trâu đến từng nhà coi chúng đạp lúa…

Lúa chín trên cánh đồng

Trong ngăn kéo ký ức của tôi luôn có mùi rơm rạ lẫn với mùi phân trâu ngày mùa. Cái mùi chẳng thơm, cũng chẳng hôi; cái mùi không phải là dễ chịu nhưng nghe riết thành quen thân để rồi mỗi khi gặp lại trong một lần nào đó tình cờ thì khung cảnh ngày mùa của làng quê yêu dấu lại hiện về tươi nguyên hồ hởi mà thương nhớ. Những năm 1980 của thế kỷ trước, làng tôi chưa có máy tuốt lúa, con trâu vẫn là đầu cơ nghiệp, là bạn chí thân của nhà nông từ khâu làm đất cho đến khi thu hoạch… Lúa gặt về được chất thành vòng tròn giữa sân để trâu lên đạp. Nhiệm vụ duy nhất của tôi hồi đó được ba giao phó cho là cầm cái rổ đã lót rơm, khi mô chú trâu đứng lại, cong đuôi… là đến hứng “sản phẩm”. Một giã lúa như thế người cùng trâu đạp vòng quanh phải đến hai ba tiếng đồng hồ. Người cầm dây dắt trâu với những từ quen thuộc mà trâu đã hiểu “tắc” là đi, “ri” là cua vòng và “hò” là đứng lại… Có khi thong thả thì người hát một bài hát chi đó mà trâu vẫn đi… Trâu đạp từ sẩm tối, đến khi trăng lên bằng ngọn tre mới “ra rơm” và un đống lúa lại… Rơm đã một bên, lúa một bên nhưng để có được những hạt lúa khô khén là cả một quá trình từ trang, cào, quét từ khi nắng lên đến khi nắng tắt… Và thích nhất là theo mẹ đi giê lúa vào những buổi chiều gió lộng. Lúa phơi đã khô khén, mẹ gánh từng gánh một xuống ngã ba xóm để giê. Một cái tấm bạt to được bày ra, mẹ xúc từng mủng một để giê lúa theo hướng gió. Những hột lúa chắc ở lại trong nống còn những hột lép thì gió đẩy đi ra ngoài. Sau này, máy quạt lúa đã đỡ đần giúp người công đoạn giê lúa này. Tôi lại thấy tiếc cái cảnh ba bốn người phụ nữ vừa giê lúa vừa chuyện trò về đồng áng, gia đình… Còn lũ con nít thì dồn đống lúa dẹp lại đốt lửa để nướng mấy chẹn nếp chín hay mấy củ khoai lang…

Giê lúa

Hồi nhỏ, tôi cũng từng được ba phân công phơi rơm. Có lẽ đây là công việc nhẹ nhàng nhất của ngày mùa. Buổi sáng, dùng cái mỏ sảy (một loại nông cụ để phơi rơm) kéo rơi đi rải đều khắp vườn, ra đường. Khoảng nửa tiếng đồng hồ lại dùng cái mỏ sảy trở rơm. Đến chiều un rơm lại thành từng đống. Cứ như thế khoảng hai ngày nếu trời nắng đều là rơm khô. Rơm là chất đốt chính của nhà nông quanh năm, suốt tháng. Rơm cũng là thức ăn của trâu những ngày đông giá… Quan trọng là thế nên nhà nào cũng có một cây rơm thật to ở góc vườn.Khi lúa đã khô khén vào bồ, ngày mùa cuối cùng là xây cây rơm. Tôi và thằng em được phân công lên đứng trên cây đi vòng quanh chiếc cột trụ để cho rơm được cuộn chắc không thể ướt trong những ngày mưa gió. Cây rơm được xây cao dần, cao dần cho đến khi chỉ còn một cái chóp vừa một người đứng. Thích thú làm sao khi đứng trên cao nghe gió thổi nồng nàn mùi rơm, mùi lúa của ngày mùa…

Một người bạn là người thành phố về làng tôi chơi đúng vào ngày mùa. Hai anh em tha thẩn đi ngắm đồng buổi chiều tắt nắng. Anh đưa tay bứt mấy bông lúa chín rồi cột lại thành bó: “Mai mang lên và kể cho thằng cu nó biết hột cơm nó ăn có xuất xứ từ đâu…”. Nhớ chuyện người anh, có lần tôi hỏi con gái: “Con có biết hột cơm con ăn có từ mô không!”. “Dạ con biết rồi, hột cơm có từ cánh đồng lúa ngoài làng ông nội!”. Nghe con trả lời mà lòng thấy vui…

Đứng bần thần nhìn cánh đồng làng chợt gặp thằng bạn nối khố đang đốt đồng sau buổi gặt.Bạn hồi trước luôn mơ lớn lên sẽ đi thật xa nhưng rồi cuộc đời đưa đẩy bạn lại gắn bó với đồng và nghề nông. “Mi có ở lại không, tau có bắt được mấy con cá lóc đồng, tối ghé nhà uống ly rượu chống mỏi với tau!”. Lời mời của thằng bạn chân tình, gần gũi lắm nhưng tôi phải về lại phố. Chạy xe chầm chậm ra khỏi đường làng mà mùi rơm rạ lẫn mùi khói đồng theo gió cứ phả vào mặt hăng hăng làm khóe mắt cay cay…

P.T