Tiếng thơm Bài chòi Hội An

BOX: Lễ đón nhận bằng phiên bản công nhận nghệ thuật Bài chòi Trung bộ Việt Nam là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Tối ngày 07.5, tại TP. Hội An, UBND tỉnh Quảng Nam tổ chức lễ đón bằng phiên bản công nhận Nghệ thuật Bài chòi Trung bộ Việt Nam là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại do Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) trao tặng. Đại diện UNESCO tại Việt Nam, Chủ tịch UBND tỉnh Đinh Văn Thu, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Võ Xuân Ca cùng đông đảo đại biểu Trung ương, các Sở, ban ngành, địa phương đã đến dự.

Trao bằng khen cho các cá nhân có nhiều đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật Bài Chòi

Ngày 7.12.2017, tại phiên họp lần thứ 12 Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Jeju (Hàn Quốc), Di sản nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam đã chính thức được UNESCO ghi danh trong danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Phát biểu tại lễ đón nhận, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lê Văn Thanh khẳng định, việc UNESCO vinh danh Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại thể hiện sự trân trọng của quốc tế đối với loại hình nghệ thuật đặc sắc, nhất là ghi nhận những nỗ lực to lớn của Việt Nam nói chung, các địa phương miền Trung nói riêng trong việc bảo tồn, gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể quý báu này. Đây không chỉ là niềm tự hào, mà còn là trách nhiệm cao cả của người dân Trung Bộ trong việc gìn giữ sự đa dạng các nền văn hóa trong kho tàng văn hóa của nhân loại.

Dịp này, UBND tỉnh đã tặng bằng khen cho các soạn giả, lãnh đạo ngành văn hóa các huyện, thị xã, thành phố và nghệ nhân bài chòi đã có sự đóng góp và gìn giữ nghệ thuật bài chòi. Đây là sự khích lệ tinh thần lớn, ghi nhận những đóng góp về việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài chòi. Ngoài ra, tại TP. Hội An còn diễn ra nhiều hoạt động hấp dẫn như: diễu hành rước bằng công nhận trong khu phố cổ với sự tham gia của các anh, chị hiệu từ các đoàn nghệ thuật bài chòi trên địa bàn tỉnh; biểu diễn ca cảnh, dân ca bài chòi; tổ chức hội chơi bài chòi dành cho người dân và du khách…

Với những nỗ lực phục hồi và phát huy loại hình nghệ thuật Bài chòi gắn với du lịch, Hội An đã tạo ra “tiếng thơm” và sức lan tỏa cho bài chòi.

Du khách rất thích thú khi tham gia trò chơi Bài chòi

Bài chòi là một thú chơi khá phổ biến của người dân các tỉnh thuộc Nam Trung Bộ (từ Quảng Bình đến Khánh Hòa…) vào mỗi dịp đầu xuân hoặc hội hè, đình đám, lễ lộc… nhưng có một thời gian dài bài chòi chỉ là hoài niệm đẹp của thời xưa cũ. Chỉ từ khi có Đêm rằm phố cổ Hội An (1998), chính xác hơn là từ năm 1999 bài chòi mới xuất hiện trở lại với hình thức “hội” chơi và được phục hồi những nét văn hóa đặc sắc của nó. Với ý thức giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của ông cha, người Hội An đã tạo được một vị thế đặc biệt cho loại hình văn hóa phi vật thể này. Năm 2004, cùng với “Đêm phố cổ Hội An”, bài chòi Quảng Nam được trao giải thưởng “The Guide Award” – giải thưởng du lịch – dịch vụ uy tín nhất Việt Nam được tổ chức thường niên, sánh vai với cồng chiêng Tây Nguyên (lúc đó đang được đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại) cùng các loại hình: quan họ Bắc Ninh, rối nước Hà Tây, ca trù Hà Nội, ca Huế, đờn ca tài tử Nam Bộ… Đến tháng 3/2005, lễ trao thưởng đã được tổ chức trọng thể tại Hội An nhân Tuần Lễ hội “Quảng Nam – Hành trình di sản” lần thứ 2. Và hiện nay, trò chơi bài chòi đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân và du khách thập phương khi đến tham quan, thưởng lãm khu phố cổ – di sản văn hoá thế giới. Năm 2017, nghệ thuật Bài chòi miền Trung Việt Nam vừa chính thức được UNESCO ghi danh trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Những thước phim tư liệu của hồ sơ quốc gia nghệ thuật Bài chòi trình UNESCO công nhận được quay rất nhiều cảnh và hoạt động ở Hội An. Thạc sĩ văn hóa Phùng Tấn Đông trao đổi: “Cách làm của Hội An có thể nói là cách làm phục hồi bài chòi một cách mạnh mẽ nhất, tức là đã đưa bài chòi gắn với đời sống.  Đó là yếu tố thứ nhất. Thứ hai là những diễn viên không chuyên, dân gian của Hội An đã sống được bằng bộ môn nghệ thuật Bài chòi, tức là bài chòi trở thành một sản phẩm du lịch. Thực sự như vậy! Trong quá trình làm hồ sơ để trình UNESCO công nhận di sản bài chòi là di sản phi vật thể của nhân loại thì Hội An trở thành một bộ phận rất quan trọng trong việc thực hành văn hóa bài chòi, tức là thực hành trò diễn Bài chòi trong đời sống đương đại”.

Nhìn lại quãng đường phục hồi đã qua (từ 1998 đến nay), tuy không dài nhưng ghi dấu ấn sáng tạo và nỗ lực lớn lao của những người làm văn hoá ở Hội An. Từ chỗ chỉ còn là trò chơi đánh bài tới (6 người), bài trùng (4 người) ở nhà, ở hàng xóm rồi tiến đến sân đình (ngồi chiếu). Từ đất lên dàn (tre) rồi lên chòi, bài chòi chỉ là trò chơi dân gian thông thường của những nông dân có giọng hô hay, có tài hô diễn trong các cuộc vui của thôn xóm. Được chơi bài chòi là dịp để người chơi thả mình thư giãn trong tiếng trống rộn ràng, trong giọng hô hát nồng nàn ấm áp với những lời ca bình dị, ứng đáp nhanh nhạy thông minh, giàu hình ảnh, gợi tưởng và cũng rất ý vị, khôi hài. Sau một thời lãng quên, đến khi Hội An đưa vào hoạt động trong các đêm phố cổ thì bài chòi còn được dàn dựng bài bản hơn: có chòi đẹp để ngồi, có trống chầu, trống con, có đàn cò, đàn nhị, song lan… để đệm khi hô hát và có trang phục, đạo cụ biểu diễn đẹp hơn. Cũng dần dà theo từng hội chơi, từ chỗ chỉ là trò chơi dân gian, Hội An đã dựng thành những tiết mục nghệ thuật hoàn chỉnh đúng phong cách “diễn xướng dân gian bài chòi” và liên tục được cử tuyển hoặc mời chọn tham dự các liên hoan nghệ thuật dân gian, dân ca cấp khu vực cũng như toàn quốc ở trong Nam ngoài Bắc. Vang tiếng bay xa, liên tục những năm gần đây bài chòi Hội An được mời diễn giao lưu văn hóa và phục vụ các hội nghị cấp cao quốc gia cũng như quốc tế, từ Châu Âu (CHLB Đức, Hungary), sang Châu Á (Hồng Kông, Hàn Quốc, Nhật Bản) và cả ở Úc… Dằng dặc suốt 12 tháng trong năm, trò chơi bài chòi luôn được tổ chức trong các cuộc hội lễ, biểu diễn nghệ thuật ở phố cổ cũng như phục vụ nhân dân trong và ngoài tỉnh với hàng trăm lượt và tăng dần hàng năm mà vẫn không thỏa được lòng mong chờ của người dân. Đó là minh chứng sinh động cho sức sống và sự lan toả của loại hình nghệ thuật dân gian này. Bây giờ, người dân Hội An hễ thấy không tổ chức trò chơi bài chòi trong những dịp vui vầy là như thấy trống vắng, hụt hẫng điều gì đó. Du khách trong và ngoài nước cũng vậy: hễ đến Hội An là nằng nặc đòi đi chơi bài chòi ngay. Hội An không phải là nơi sinh ra bài chòi nhưng ai cũng muốn đến Hội an để nghe hô bài chòi. Điều đó cho thấy Hội An có cách làm hay và tiếng thơm bài chòi đã vang xa… Anh hiệu trẻ Minh Nhanh – người trưởng thành từ trong phong trào hô hát bài chòi quần chúng, gắn bó với Bài chòi chơi từ xã phường đến phố cổ cho biết: “Hằng đêm, già có, trẻ có đều đến các điểm tổ chức trò chơi bài chòi như bùng binh An Hội hay có khi về cơ sở hát cho dân nghe, người ta cũng rất thích. Đêm nào cũng có rất nhiều người ngồi chờ để được chơi bài chòi. Và không chỉ khách ở Hội An mà khách trong nước và quốc tế cũng rất thích thú trò chơi này!”.

Có được “hoa thơm trái ngọt”, những người làm văn hóa ở Hội An luôn tự hào về những giá trị văn hóa độc đáo của cha ông để lại. Ý thức “lần trong di cảo” luôn thường trực trong các lớp cháu con hôm nay! Càng không quên được bao nghệ nhân quần chúng bình dị nhiệt thành, bao lớp công chúng mê say theo tiếng trống lời hô của bài chòi. Và cũng không thể quên được những đóng góp tích cực, đầy tâm huyết của những người làm văn hóa lâu năm ở Hội An như nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc Trương Đình Quang (Đà Nẵng), bác Trần Sung, anh Võ Phùng, Trần Đình Châu, các anh chị làm công tác nghiên cứu, sáng tác và sưu tầm như Trần Văn Nhân, Phùng Tấn Đông, Phạm Phú Sương (đã mất), Xuân Giá, Phùng Sơn (ở Hội An)…Và cần phải kể đến những đóng góp bền lâu, hiệu quả của các anh, chị hiệu tài năng và triển vọng ngay trên mảnh đất quê nhà như: Nguyễn Đáng, Ngọc Huệ, Thu Hương, Lệ Nga, Văn Quí, Hạnh Hoa, Minh Nhanh, Thu Sang… đã góp phần đáng kể đáp ứng nhu cầu hưởng thụ của đông đảo công chúng. Đó là những người yêu quê hương qua từng câu hò điệu lý, được nuôi nấng vỗ về từ dòng sữa, lời ru của những người mẹ quê hương.

Hội văn nghệ dân gian Việt Nam và nhiều nhà nghiên cứu, lý luận, cùng các chuyên gia đã từng gắn bó máu thịt với nghệ thuật dân gian, với văn hóa Quảng Nam cũng đánh giá cao những nỗ lực đáng khen của Hội An trong việc bảo tồn và phát huy loại hình diễn xướng dân gian này.

Đ.H