Nghĩ về viêc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ở Quảng Nam

Các di sản thiên nhiên và văn hóa luôn được coi là tài nguyên tự nhiên và nhân văn vô giá tạo nên sức hút của du lịch cho mỗi đất nước, mỗi

Trình diễn văn hóa dân tộc Cơ Tu tại phố cổ Hội An.

vùng miền, mỗi tỉnh, thành phố. Việc coi trọng di sản, nghiên cứu các giá trị của mỗi di sản để bảo tồn di sản một cách tốt nhất đã và đang được chính quyền và người dân của các cộng đồng sở hữu di sản chung tay, chung sức bảo vệ, bảo tồn. Trong thực tế việc bảo tồn các di sản luôn gắn với việc phát huy các giá trị di sản thông qua hoạt động du lịch (khai thác nguồn thu từ vé tham quan – du lịch, các hoạt động dịch vụ du lịch gắn với di sản…) vì du lịch là ngành kinh tế tổng hợp chỉ có thể phát triển trên cơ sở khai thác các giá trị tài nguyên du lịch (các di sản thiên nhiên và văn hóa, nhân văn). Việc làm thế nào để việc khai thác tài nguyên du lịch, phát triển du lịch một cách bền vững, đồng thời vẫn bảo tồn và phát huy được giá trị di sản cho thế hệ tương lai là vấn đề nan giải, luôn đòi hỏi những chính sách văn hóa thiết thực, cụ thể cho từng di sản, từng cộng đồng sở hữu di sản (di sản tự nhiên, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể)…

Quảng Nam là một địa phương có vị thế hết sức đặc biệt trên bản đồ du lịch đất nước. Về tài nguyên du lịch tự nhiên, Quảng Nam vừa có vùng núi phía Tây dọc dãy Trường Sơn vừa có vùng trung du bán sơn địa vừa có dải đồng bằng ven biển, gắn với biển và hải đảo. Quảng Nam có Cù Lao Chàm và vùng sinh thái cửa sông Thu Bồn – Cửa Đại được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới (2009). Quảng Nam có nhiều danh thắng như Cù Lao Chàm, khe Lim, Bồ Bồ, hồ Phú Ninh, Hòn Kẽm – Đá Dừng, suối Tiên, hố Giang Thơm, Bàn Than – vũng An Hòa… Quảng Nam là địa phương có bốn di sản được UNESCO vinh danh (Đô thị cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn, Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm, nghệ thuật Bài chòi Trung bộ Việt Nam).

Những thành tựu đáng mừng

Di sản văn hóa thực sự tạo động lực cho du lịch phát triển. Đô thị cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn trong những năm qua luôn có sức hấp dẫn mạnh mẽ cho du khách trong và ngoài nước và là những trọng điểm của du lịch Quảng Nam. Hai di sản văn hóa thế giới này cũng cùng với 24 di sản văn hóa và thiên nhiên được UNESCO vinh danh ở Việt Nam góp phần quan trọng trong việc định vị hình ảnh, xây dựng thương hiệu du lịch Việt Nam.

Trên cơ sở phát huy được những giá trị đặc trưng, riêng có Hội An, Mỹ Sơn đã phát triển mạnh mẽ loại hình du lịch di sản. Chỉ tính riêng Hội An, trong năm 2018 đã đón gần 2 lượt triệu khách du lịch đạt doanh thu gần 250 tỷ đồng từ vé tham quan, chưa tính đến nguồn thu từ dịch vụ du lịch của cộng đồng. Không chỉ phát huy giá trị văn hóa di sản, Hội An còn phát huy tốt giá trị di sản thiên nhiên như du lịch biển, hải đảo Cù Lao Chàm, du lịch vùng quê sinh thái rừng dừa Bảy Mẫu xã Cẩm Thanh, du lịch làng nghề gốm Thanh Hà, làng nghề trồng rau Trà Quế… Các loại hình du lịch thiên nhiên, sinh thái, làng nghề đã góp phần đa dạng hóa các loại hình du lịch của đô thị cổ và cũng đồng thời giảm bớt áp lực tiêu cực do “quá tải” vì lượng du khách hàng ngày dồn về quá lớn trong một phạm vi hẹp như đô thị cổ… Với Mỹ Sơn, ngoài việc phát huy giá trị khu đền tháp, địa phương đã từng bước xây dựng các cơ sở lưu trú, các cơ sở dịch vụ phục vụ khách du lịch và các homestay du lịch cộng đồng trên một địa bàn giàu sức hút  du lịch như Duy Xuyên.

Việc phát huy nguồn tài nguyên thiên nhiên và di sản văn hóa – nhân văn cũng đã được các địa phương quan tâm đầu tư khai thác như Điện Bàn với làng du lịch cộng đồng Triêm Tây, khu du lịch biển Hà My, làng nghề đúc đồng Phước Kiều… Huyện Phú Ninh với du lịch sinh thái Hồ Phú Ninh, di sản kiến trúc Chăm Chiên Đàn… Du lịch Nông Sơn với làng quê sinh thái Đại Bường, cảnh quan thiên nhiên Hòn Kẽm – Đá Dừng, khu nước khoáng nóng Tây Viên… Du lịch Tam Kỳ với biển Tam Thanh, tham quan Quần thể Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng… Du lịch Núi Thành với Bàn Than – An Hòa, hố Giang Thơm… Du lịch các huyện miền núi với các cảnh sắc thiên nhiên, các kiến trúc dân gian, các sinh hoạt lễ hội, các phong tục, lệ tục đậm đà bản sắc văn hóa tộc người.

Những vẫn đầy lo âu, quan ngại…

Việc bảo tồn,phát huy các giá trị thiên nhiên, văn hóa, trong đó “chủ lực” là các di sản văn hóa trong kinh tế du lịch là một chủ trương hết sức đúng đắn trong định hướng phát triển du lịch không những riêng tỉnh ta mà còn là của cả nước (Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển du lịch).Du lịch văn hóa đã trở thành sản phẩm chủ đạo của du lịch Việt Nam, từ tham quan các di tích lịch sử-văn hóa, hệ thống bảo tàng, các công trình văn hóa, thưởng thức nghệ thuật, cho đến việc du khách tìm hiểu, tương tác, trải nghiệm văn hóa, lễ hội, lối sống địa phương, thưởng thức ẩm thực…

Với đô thị cổ, việc chậm trùng tu di sản Chùa Cầu sau khá nhiều năm xuống cấp cũng là mối quan ngại thường trực của cả cộng đồng luôn nhận thức tầm mức quan trọng của di sản và đang “phát huy giá trị” di sản mang lại  giá trị ích dụng cho cả cộng đồng. Tuy đô thị cổ phát triển phong phú các loại hình du lịch nhưng nhiều xu hướng khai thác “lệch lạc”di sản thiên nhiên và văn hóa như việc làm “ô nhiễm âm thanh”, ô nhiễm ánh sáng” khi phát nhạc nhảy ở khu du lịch sinh thái Cẩm Thanh, trên Sông Hoài hay trang trí quá nhiều lồng đèn trên các thuyền du lịch…Những hiện tượng ô nhiễm này sẽ là nguy cơ làm giảm sức hút ở một nơi chốn vốn chủ yếu “bán sự yên tĩnh” cho du khách. Một điều đáng quan ngại nữa là nguy cơ phá vỡ cảnh quan thiên nhiên của các làng quê sinh thái, các làng nghề trong cơn lốc đô thị hóa và “du lịch hóa” như việc xây dựng các kiến trúc bê tông ở Cù Lao Chàm, các kiến trúc cao tầng ở làng rau Trà Quế, làng mộc Kim Bồng… Các di sản phi vật thể mặc dù đã được Hội An, Mỹ Sơn quan tâm khai thác biểu diễn phục vụ nhưng vẫn chưa thực sự là “thực đơn tinh thần” không thể thiếu của du khách.

Ở các huyện, thành phố dường đã có sự thiếu quan tâm đầu tư một cách chu đáo,toàn diện trong việc bảo tồn các di sản thiên nhiên và kiến trúc văn hóa. Đã có nhiều dự án trùng tu di sản, phát huy giá trị di sản trong hoạt động du lịch sau bao nhiêu năm vẫn còn trên giấy. Du lịch ở các địa phương vốn giàu tài nguyên nhưng thiếu hẳn nguồn nhân lực cho du lịch như nhân lực để thiết kế tour, tuyến, nhân lực để liên kết với các đơn vị kinh doanh du lịch, các dịch vụ du lịch và dường như nhiều địa phương chỉ quan tâm việc xây dựng các cơ sở dịch vụ để đón du khách trong khi chưa xây dựng một nơi chốn lý tưởng cho du lịch như: có di sản thiên nhiên, văn hóa hấp dẫn, đặc sắc, các dịch vụ du lịch tiện ích như ở, đi lại, mua sắm, giải trí mang lại sự trải nghiệm văn hóa khác biệt, kỳ thú và đặc biệt gặp gỡ những con người làm du lịch thân thiện, thực sự mến khách và luôn hấp dẫn du khách bằng lối sống, sự hiểu biết về văn hóa trong giao tiếp, ứng xử, đặc biệt mỗi người làm du lịch thực sự là “đại sứ” cho nền văn hóa bản địa.

P.T.Đ