Nghĩ về tiêu chí văn hóa trong xây dựng nông thôn mới

Về tiêu chí văn hóa trong xây dựng nông thôn mới

Trong 19 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới kèm quyết định số 756/QĐ-UBND ngày 13.3.2017 của UBND tỉnh Quảng Nam có tiêu chí thứ 6 và tiêu chí thứ 16 định ra các chuẩn điều kiện để đạt mục tiêu xây dựng nông thôn mới trên lĩnh vực văn hóa cho cả hai khu vực miền núi và đồng bằng. Tiêu chí 6  đề cập đến cơ sở vật chất cần đạt như xã phải có Nhà văn hóa hoặc hội trường đa năng và sân (khu) thể thao phục vụ sinh hoạt văn hóa, thể thao (mục 6.1); xã phải có điểm vui chơi giải trí, thể thao cho trẻ em và người cao tuổi (mục 6.2), cuối cùng là tỷ lệ thôn có Nhà văn hóa hoặc nơi sinh hoạt văn hóa, thể thao phục vụ cộng đồng. Tiêu chí 16 định ra chỉ tiêu tỷ lệ thôn đạt tiêu chuẩn văn hóa theo quy định (đạt 70% trở lên).

Cuối năm 2018, toàn tỉnh có 85 xã được công nhận xã nông thôn mới (đạt 41,6% tổng số xã trong toàn tỉnh), chính quyền tỉnh có quyết định số 3816/QĐ-UBND ngày 20 tháng 12 năm 2018 ban hành tiêu chí “Xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao”. Bộ tiêu chí lần này bổ sung tiêu chí 6 về văn hóa là xã đạt chuẩn “Xã văn hóa nông thôn mới” theo quy định tại Thông tư số 17/2011/TT-BVHTTDL ngày 02.12.2011 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Nét mới trong bộ tiêu chí lần này – về những lĩnh vực quan hệ gắn kết với văn hóa – là vấn đề môi trường. Nếu trong bộ tiêu chí 2017 – đặt ra tiêu chuẩn xây dựng môi trường “sáng, xanh, sạch, đẹp”, bảo vệ môi trường thì bộ tiêu chí “nâng cao” nhấn mạnh việc xây dựng  cảnh quan. Xã nông thôn mới nâng cao phải “có cảnh quan, không gian nông thôn  sáng – xanh – sạch – đẹp, giữ gìn được bản sắc văn hóa tốt đẹp của địa phương trên địa bàn xã”

        Diện mạo văn hóa nông thôn mới khởi sắc

Thực tế cho thấy, kết quả bước đầu của các xã nông thôn mới có đời sống kinh tế phát triển, thu nhập bình quân đầu người gần 32 triệu đồng/ năm. Về giao thông, việc đi lại khá thuận tiện do đường sá cơ bản đã bê tông hóa, cứng hóa. Về cảnh quan môi trường bảo đảm xanh – sạch – đẹp nhất là những cơ sở tín ngưỡng, thờ tự truyền thống ở các thôn xóm được tôn tạo, chăm sóc. Có thể nói không gian cảnh quan lịch sử của các làng xóm – nhân tố được xem như “linh hồn” của làng xã cổ truyền được gìn giữ, phát huy trong cuộc sống mới. Một điều đáng quan tâm, trân trọng là đồng thời với sự phát triển kinh tế, giới trẻ đã “khởi nghiệp” hay “quay về” gắn bó các hoạt động kinh tế nông thôn. Việc thực hiện đạt chuẩn 19 tiêu chí đã làm cho cuộc sống người dân thuận tiện với “điện, đường, trường, trạm” – nghĩa là các dịch vụ mua bán, công ích, y tế, giáo dục, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, sinh hoạt văn hóa đều có bước cải thiện và thực sự tiếp cận với đời sống văn minh, văn hóa.

Nhiều xã nông thôn mới ở tỉnh ta đã có bước chuyển đổi ngành nghề theo hướng dịch vụ như những vùng chuyên canh rau sạch, cây công nghiệp, dịch vụ du lịch, làng lúa với những “cánh đồng mẫu lớn”, làng chăn nuôi với nhiều trang trại lớn. Nông thôn khởi sắc với những mái ngói khang trang, đường thông hè thoáng, những thiết chế văn hóa – thể thao mới xây, nhiều đường hoa, đường cây xanh, rừng cây di sản trong thôn xóm. Phong trào xã hội hóa văn hóa, thể thao cơ sở được vận động thành công với nhiều công trình, nhiều thành tích  văn hóa, thể thao được cộng đồng chung tay góp sức. Cuộc vận động xây dựng gia đình văn hóa, làng văn hóa, thực hiện các tiêu chí phát triển văn hóa nông thôn mới đã thực sự mang lại hạnh phúc cho  người dân nông thôn – đúng như mục đích cao nhất  cần đạt được của các hoạt động văn hóa.

          Nông thôn mới và thách thức bảo tồn văn hóa

Công cuộc xây dựng nông thôn mới, văn hóa giữ vai trò hết sức quan trọng trên đồng thời cả hai bình diện đó là việc nâng cao đời sống tinh thần của người dân thông qua các hoạt động sáng tạo và hưởng thụ văn hóa (các điểm sinh hoạt văn hóa, thể thao, Nhà văn hóa, câu lạc bộ, hội trường sân chơi…). Với hai tiêu chí xây dựng nông thôn mới tuy đã có kết quả bước đầu nhưng nhiều vấn đề đặt ra cần tiếp tục quan tâm và bổ khuyết.

Điều quan ngại trước tiên là trong việc quy hoạch xây dựng làng xã việc gìn giữ cảnh quan truyền thống vẫn chưa thực sự được coi trọng. Cảnh quan “cây đa, bến nước, mái đình” đang biến tướng hoặc mất hẳn vì nạn “bê tông hóa”. Nhiều đình làng, nhà thờ tiền hiền làng, nhà thờ tộc… có sân lót gạch đã thay bằng sân xi măng. Nhiều con đường làng, mảng cây xanh bị đốn hạ thay bằng kè cứng hai bên đường. Nhiều nếp chợ quê biến thành “trung tâm thương mại”… Tất nhiên còn nhiều vấn đề càn bàn cãi về việc điều chỉnh tốc độ “đô thị hóa” trong xây dựng nông thôn mới nhưng gìn giữ văn hóa cảnh quan cổ truyền là vấn đề bức thiết cần đặt ra nếu muốn giữ “bản sắc văn hóa làng”. Ở Hội An, làng rau Trà Quế (xã Cẩm Hà), làng mộc Kim Bồng (xã Cẩm Kim), thôn Bãi Làng (xã đảo Tân Hiệp – Cù Lao Chàm)… các xã đạt chuẩn nông thôn mới đang đối mặt với hiện tượng cảnh quan làng xã cổ truyền bị “phá vỡ” bởi việc xây dựng nhiều nhà cao tầng (người dân tự phát hay được cấp phép) hay việc xây dựng không đúng quy hoach nông thôn mới đã được phê duyệt. Ngay việc làm đúng ‘chủ trương” như việc bê tông hóa đường làng nhưng không tính đến tính chất đặc thù của cảnh quan cổ truyền như “bê tông hóa” ở giữa làng rau Trà Quế.

Nhiều làng xã nông thôn mới hiện tượng lấp ao hồ, xây nhà lấn chiếm đất ruộng vườn, giảm thiểu diện tích cây xanh khiến không gian trở nên chật chội, oi bức, ngột ngạt. Nhiều làng cận đô thị đặc biệt là các làng nghề cần được quy hoạch các khu vực sản xuất thủ công (khu chức năng làng nghề) và khu đất dịch vụ để bảo đảm cho sự phát triển hài hòa giữa cổ truyền và hiện đại. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa kiến trúc đang lo cho sự mai một các kiểu nhà truyền thống đồng thời cũng đang đề xuất mẫu nhà nông thôn mới để “gắn kết” với không gian làng xã cổ truyền.

Nông thôn mới còn đặt vấn đề quy hoạch nguồn nhân lực cho hoạt động văn hóa cơ sở cũng như nội dung, chất lượng, hiệu quả hoạt động của Nhà văn hóa – thể thao thôn, xã. Tình trạng các xã nông thôn mới sau khi được công nhận đạt chuẩn các cơ sở vật chất cho văn hóa thì “để trống” các hoạt động văn hóa – thể thao là một thực tế cần được bổ sung khi hướng đến xây dựng xã nông thôn mới nâng cao.

                                                                       P.T.Đ