Đọc sách thời @ – Văn hóa đọc còn nhiều quan ngại…

Có người nói – trong thời kỳ mà sự đọc, việc đọc sách đang bị mai một, đang đứng trước bờ vực suy thoái nghiêm trọng – khoan nói đến chuyện tạo dựng một “văn hóa đọc” trong văn hóa nếp sống, văn hóa sinh hoạt hằng ngày của mỗi người, trước mắt nên vực dậy, kích hoạt việc đọc sách, tạo dựng một môi trường tốt nhất cho việc đọc (không gian đọc, quỹ thời gian rảnh rỗi dành cho việc đọc, những cuốn sách cần được đọc, sách đáng đọc… từ đó hình thành “thói quen đọc sách” trong mỗi người, nhất là với các em nhỏ… Mới đây, trong thời sách giấy “khủng hoảng” trầm trọng (sụt giảm số lượng đầu sách, số lượng in… do khâu phát hành ngưng trệ) – hội chợ sách quốc tế Bologna (Ý) lần thứ 56 (01.4.2019) vẫn diễn ra với 6 nhà xuất bản sách dành cho trẻ em tiêu biểu của 6 châu lục. Một trong những tiêu chí hàng đầu của giải thưởng lớn dành cho nhà xuất bản được Ban tổ chức Hội sách nêu ra là “Nhà xuất bản đã dám chấp nhận rủi ro về tài chính khi quyết định chọn in một đầu sách nào đó”.

Xem ra, ngoài việc tính toán tài chính trong kinh doanh sách – những người quan tâm đến văn hóa đọc còn cần đến sự dũng cảm nhằm cứu vãn thói quen đọc sách vốn là cội nguồn của  “truyền thống hiếu đọc” của nhân loại trên hành trình tìm kiếm tri thức để mưu cầu hạnh phúc.

Cùng hướng đến bạn đọc nhỏ tuổi, những nhà xuất bản các ấn phẩm bằng giấy đồng thời cũng xuất bản sách điện tử (ebook), tạo dựng các trang mạng đọc sách “đa phương tiện” (multimedia – bao gồm văn bản, audio, hình ảnh, hoạt hình, video và những nội dung tương tác với bạn đọc (hypermultimedia). Sách điện tử cũng là sách và hơn cả sách giấy vì khả năng dung chứa lớn về văn bản, lại tiện dụng trong sinh hoạt, sự di chuyển linh hoạt của người đọc và nếu có thêm những nội dung tương tác, những trò chơi “đố vui trí tuệ hay giải trí, thư giãn” thì còn gì thú vị bằng đọc sách thời @. Thế nhưng, việc đọc sách điện tử, sách mạng – cũng như việc “dán mắt” vô màn hình suốt ngày, suốt đêm mau hại mắt. Và việc đọc sách trên các trạng mạng tất yếu dẫn đến tình trạng mất kiểm soát nhất là với các bạn đọc nhỏ tuổi vì trên mạng có vô số những trang mạng nhảm nhí, độc hại (kích động bạo lực, tình dục, game xấu xí…). Vụ việc những “giang hồ mạng” như Khá Bảnh, thánh chửi  Minh Tuyền… lôi kéo các em trở thành các fan hâm mộ đã trở thành mối quan ngại của các nhà giáo dục, các bậc phụ huynh và vấn đề làm thế nào bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng đã được đặt ra cho toàn xã hội…

Một cuốn sách giấy – được giới mê sách xem như một tác phẩm nghệ thuật tổng hợp của nhà viết sách, nhà trình bày sách (họa sĩ trình bày vẽ bìa, minh họa) nhà thiết kế sách (chọn font chữ, bố trí các chương, các nội dung minh họa…), nhà sản xuất giấy, nhà cơ khí chế tạo máy in, nhà in, nhà xuất bản. Nhiều người xem sách là một sản phẩm văn hóa vật thể, hữu hình dung chứa văn hóa tinh thần (vô hình), ngoài văn chương, những nội dung văn hóa, khoa học, nghệ thuật, sách còn đẹp nhờ mỹ thuật in ấn, chế bản… vì vậy sách – cũng được xem như tranh, tượng và sách đẹp vì nó là…. sách in bằng giấy. Nhiều tác giả đã đặt hết niềm tin vào sự tồn vong hằng cửu của sách giấy bởi nó là “thói quen” không dễ chi “bỏ được” của loài người hàng nghìn năm nay, bởi nó là tác phẩm mỹ thuật hữu hình cầm nắm được…

Mấy năm nay nước ta đã có “ngày sách” và nhiều “không gian đọc” được Nhà nước và cộng đồng chung tay mở ra, kích hoạt việc đọc sách trong giới trẻ (Hàng trăm cuộc hội thảo về văn hóa đọc, Đường sách TP. HCM, Phố sách Hà Nội, các tủ sách nông thôn, miền núi, Không gian đọc Thái Bình, Không gian đọc Hội An, Hội sách mùa thu Hà Nội (Nxb Phụ Nữ, Thư viện  Quốc gia), Hội sách Hải Châu (Quận Hải Châu, Thư viện Đà Nẵng)… Những người yêu sách, yêu việc đọc sách luôn ứng dụng phương châm “kiên trì, nhẫn nại, ứng biến linh hoạt” nhằm kích thích việc đọc để dần dần hình thành nên những người ham đọc và cứ thế, lớp người ham đọc này sẽ “lan tỏa” niềm hứng thú đọc sách đến những người chung quanh, đến thế hệ kế cận. Đã có những hình thức “đọc” gây sự chú ý và hết sức ích dụng như xây dựng “tủ sách công cộng” bằng cách thức “cho đi và lấy lại” như một hình thức trao đổi “cũ người mới ta”, xe sách lưu động cho miền xa trung tâm, xe đổi sách, sách cho người hóng mát ở công viên, sách ở nhà ga, bến xe, bến tàu…

Lo âu và hy vọng

Theo số liệu cuộc họp báo về Ngày sách (12.4.2019) trong 5 năm qua, với 160.000 xuất bản phẩm, có 1,9 tỷ bản sách được in – nếu tính bình quân, dân số Việt Nam là 90 triệu người thì bình quân mỗi người hưởng thụ 4,2 bản sách. Thế nhưng, cũng theo thống kê từ các thư viện, các “không gian đọc” khác nhau, người Việt chỉ đọc chưa đến 0,8 cuốn/ năm. Mặc dù trên toàn quốc đã có gần 250 ngàn hội thi, hội thảo, hội nghị chuyên đề, tập huấn chuyên đề về sách và văn hóa đọc trong 5 năm qua… nhưng việc đọc sách vẫn còn “đang vận động”, và dĩ nhiên “chưa đi vào nền nếp”, chưa thiết thực…

Đến bao giờ việc đọc sách thực sự là niềm hạnh phúc trong mỗi ngày với mỗi người được sống và làm thế nào để “sản sinh” người đọc tí hon – như tiêu đề: “Nuôi dưỡng người đọc tí hon” của một cuốn sách… giấy là việc chẳng dễ dàng chi (?).

P.T.Đ