KÝ SỰ SÔNG LAM – Kỳ 1: Nơi chung một tiếng gà

Sông Lam ký sự là những ghi chép nhiều kỳ về chân dung dòng sông nổi tiếng của đất Việt. Dài gần 500 km, khởi nguồn từ nước bạn Lào, chảy qua 10 huyện của Nghệ An để xuôi về biển, Sông Lam, cùng với núi Hồng Lĩnh đã trở thành biểu tượng cả về địa lý cũng như tinh thần của vùng đất văn vật Nghệ An. Miệt mài qua bao nhiêu miền quê, thăng trầm cùng thời gian với bao biến thiên lịch sử, sông Lam mang trong mình một bề dày về văn hóa, đời sống vật chất, tinh thần của những cư dân sinh sống đôi bờ. Do dự mãi, lần này chúng tôi mới có điều kiện làm một chuyến dọc dài con sông lịch sử này để hoàn thành 20 tập phim như mong ước.

Trên dòng Sông Lam

Cùng chúng tôi xuyên suốt chuyến đi dài vào mùa khô năm 2017 là ông Vi Tố Định – Nguyên Phó Chỉ huy Trưởng Bộ đội biên phòng Nghệ An. Ông có hơn 30 năm gắn bó với vùng biên viễn. Gặp nhau ở Vinh, không chút ngần ngại, khi chúng tôi đặt vấn đề trở lại thượng nguồn sông Lam, ông Vi Tố Định lập tức lên đường. Đại tá bộ đội biên phòng năm nay đã ở tuổi 70, nhưng đối với ông, những chuyến hành trình sang đất bạn Lào như tiếp thêm sức mạnh. Có lẽ bởi vậy mà bước chân của ông trở nên nhanh nhẹn hơn khi đoàn làm phim đặt chân tới bản Duộc, một bản làng sát biên giới Việt Lào, nơi dòng sông Nậm Mộ – một nhánh của sông Lam bắt đầu đổ về Việt Nam.

Bà con dân tộc Thái sống tại xã Mường Típ

Xuyên ngót một cánh rừng, khi xe bắt đầu lăn bánh trên chiếc cầu qua sông Nậm Mộ, nhìn sông xuôi dòng phía biển, ông Định không giấu vẻ xúc động khi gặp lại miền đất gắn bó của mình: “Đây là nơi mà trước đây chúng tôi cũng như những người tham gia cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã đi qua rất nhiều lần. Trên dòng sông này, các đoàn thuyền vận tải hàng hóa phục vụ cho mặt trận. Chúng tôi ở những bản gần đây, là nơi tiếp giáp giữa hai đất nước Lào và Việt Nam, mà có thể nói là một tiếng gà gáy mà cả hai nước cùng nghe. Lần này qua đây, tôi thấy có những thay đổi rất lớn. Tôi thấy rất bồi hồi và xúc động”.

Người dân bản Duộc đón chúng tôi như những đứa con thân thuộc của mình. Hơn 40 năm về trước, bản làng này là nơi đóng quân của bộ đội Việt Nam, trong đó có thượng sĩ Vi Tố Định. Những đợt càn quét của địch, của phỉ Vàng Pao, trinh sát biên phòng Việt Nam ở lẫn trong dân để dấu tung tích của mình, và dân Lào đã che chở cho bộ đội Việt như con ở trong nhà.

Ngồi bên những người thân, đại tá Định cùng chúng tôi dùng cơm trưa rồi vội vã lập tức lên đường với sự hỗ trợ của cả chính quyền, lực lượng an ninh và nhân dân trong bản. Ngược dòng, sông Nậm Mộ bắt đầu thu hẹp dần khi chảy đến sườn Tây của dãy Trường Sơn. Và không dễ gì để chúng tôi tới được địa chỉ kỳ thú này. Dừng chân bên một vách đá, nơi dòng sông bắt đầu chui vào lòng núi, đại tá Vi Tố Định giải thích: Dòng sông này khi chảy tới đây, chui vào lòng núi, chạy dọc dưới lòng đất theo đường biên giới và chui ra trên đất Việt, khi gặp sông Nậm Nơn, nó hợp lại thành sông Lam. Vì vậy mà dân ở Lào đây đã có mối quan hệ đặc biệt với Việt Nam. Dân Lào ở đây vẫn thờ Bác Hồ, đặc biệt là thờ ông Chỉ huy trưởng bộ đôi biên phòng Việt Nam, ông Trần Văn Trí, dân Lào gọi là ông Khăm – Xình. Những năm 59, 69, ông Khăm – Xình đã sang hoạt động ở đây, xây dựng vùng này thành một địa bàn cách mạng.

Câu chuyện của đại tá Vi Tố Định dẫn chúng tôi về bản Mọ, gặp gỡ một nhân vật đặc biệt, bà là em gái kết nghĩa với anh hùng Trần Văn Trí. Không ai ở trong bản không biết ông, người đã lập nên những chiến công hiển hách trong chiến dịch tiêu diệt Phỉ vùng biên hơn 40 năm về trước.Người Lào đặt tên cho bộ đội Trí là Khăm – Xình, nghĩa là “vàng mười”. Họ tôn trọng, quý mến ông nên sau khi ông mất, dân bản đã treo ảnh ông trong nhà văn hóa cộng đồng.

Tại nhà văn hóa cộng đồng bản Mọ, chúng tôi gặp người em kết nghĩa của Khăm Xình. Bà lão đã gần 80 chỉ vào tấm hình anh hùng Trần Văn Trí treo trang trọng trên tường và gợi nhắc:” Ngày trước, khi giặc đánh vào bản, Khăm-Xình lúc ấy ở nhà tôi, đã dặn tôi mang túi tài liệu, rồi anh ấy bế con của tôi, cùng cả nhà chạy vào rừng. Lại có lần, giặc đến nhà truy lùng, tôi bảo anh vào buồng, trùm chăn lại nằm im, khi chúng tới, tôi nói cả nhà đi rẫy, chỉ có đứa con bị sốt rét đang nằm trong buồng, chúng vào thấy vậy thật, bỏ đi…”.

Chia tay bà con các bộ tộc Lào thân thiện, chúng tôi theo đường tiểu ngạch biên giới về Việt Nam. Xuyên thủng màn sương mù trên đỉnh Trường Sơn hùng vĩ, sau 2 tiếng đồng hồ, chúng tôi về tới xã Mường Típ của huyện Kỳ Sơn, nơi đồng bào dân tộc Thái sinh sống dọc theo triền sông Nậm Mộ. Ở đoạn địa hình này, biên giới 2 nước Việt – Lào được tính dọc theo con sông, nghĩa là bên kia là đất Lào, bên này đất Việt. Sự gần gũi về mặt địa lý, sự gắn kết anh em từ trong lịch sử là sợi dây để hình thành nên mối quan hệ bền chặt giữa nhân dân 2 bên biên giới.

Ngoái nhìn dòng Nâm Mộ, trước khi lên xe để xuôi về Tương Dương theo dòng chảy Lam giang, đại tá Vi Tố Định khẳng định một lần nữa, như tự nhủ với lòng mình, về chuyến đi ý nghĩa này:“Đây là dòng sông đã gắn bó với tôi qua nhiều kỷ niệm suốt hơn 40 năm hoạt động trong lực lượng bộ đội biên phòng. Ngày xưa, đi dọc sông bằng những chuyến thuyền chèo bằng tay, 7, 8 ngày mới lên đến biên giới; có khi chúng tôi lại phải đi bộ  tới 13, 14 ngày đường. Bây giờ, đã được nghỉ ngơi theo chế độ, nhưng với những kỷ niệm sâu sắc không thể nào quên, tôi rất muốn đi lại bằng con đường này một lần nữa. Không biết tuổi tác, sức khỏe có cho phép không nhưng chắc chắn tôi sẽ thử sức mình”.

Từ thượng nguồn trên đất bạn Lào, chảy xuyên qua dãy Trường Sơn hùng vĩ, 2 dòng sông Nậm Nơn và Nậm Mộ hợp lưu ở huyện miền núi Tương Dương, thuộc tỉnh Nghệ An và tên gọi sông Lam bắt đầu từ đây. Xuôi theo chiều dài hơn 500km của dòng sông, những câu chuyện, vùng đất, con người với những nét đặc trưng về văn hóa, lịch sử đã được chúng tôi bắt đầu ghi lại như thế.

Chiều đã muộn, nắng dát vàng một dải biên cương. Có tiếng hát vang lên giữa dòng sông vắng khi chúng tôi bắt đầu “người lên ngựa kẻ chia bào  :

“Ai biết nước sông Lam răng là trong là đục

Thì biết sống cuộc đời răng là nhục là vinh

Thuyền em lên thác xuống ghềnh 

Nước non là nghĩa là tình ai ơi! 

T.V.Q