Gía trị cốt lõi của Tết Nguyên Đán là gắn kết gia đình với dòng tộc và cộng đồng…

Là dịp lễ quan trọng nhất trong văn hóa Việt Nam, Tết Nguyên Đán mang những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp từ xưa đến nay của dân tộc ta. Tuy nhiên, trong xu thế Tết hiện đại những giá trị truyền thống đó ngày càng bị mai một, biến đổi. Nhân dịp Tết Mậu Tuất 2018, phóng viên Tạp chí Văn hóa Quảng Nam đã có cuộc trao đổi với ông Hồ Xuân Tịnh – nguyên PGĐ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch về vấn đề này. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đoc…

PV: Thưa ông, theo quan niệm Á Đông từ xưa đến nay, điểm giao thời giữa năm cũ và năm mới (tính theo âm lịch), giữa một chu kỳ vận hành của thiên nhiên với con người chính là Tết Nguyên Đán. Có ý kiến cho rằng Tết Nguyên Đán của Việt Nam có nguồn gốc từ văn hóa Trung Hoa. Vậy xin ông nói rõ thêm về ngày Tết Nguyên Đán của dân tộc Việt Nam ?
Ông Hồ Xuân Tịnh: Với hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam có bản sắc văn hóa đáng tự hào, đồng thời biết tiếp thu những nét đẹp của văn hóa các nước khác để làm phong phú thêm văn hóa dân tộc. Trong hàng trăm lễ hội truyền thống, Tết Nguyên Đán là lễ hội lớn và quan trọng nhất của dân tộc ta. Một số nhà nghiên cứu cho rằng, nguyên nghĩa của chữ “Tết” chính là “tiết”, còn hai chữ “Nguyên Đán” có gốc chữ Hán; “nguyên” có nghĩa là sự khởi đầu hay sơ khai và “đán” là buổi sáng sớm. Cho nên đọc đúng phiên âm phải là “Tiết Nguyên Đán” . Nguồn gốc của Tết có những ý kiến khác nhau, nhiều người cho rằng tết Nguyễn Đán có nguồn gốc từ Trung Quốc, được du nhập vào nước ta từ thời Bắc thuộc. Tuy vậy có người cho rằng, nếu căn cứ theo sự tích “Bánh chưng bánh dầy” thì người Việt đã có Tết từ thời các vua Hùng, nghĩa là trước khi nước ta chịu ảnh hưởng văn minh Trung Hoa.
Tôi thiển nghĩ, mặc dù có thể Tết Nguyên Đán bắt nguồn từ văn hóa Trung Hoa, tuy nhiên trong quá trình giao lưu tiếp thu văn hóa Trung Hoa, tổ tiên ta đã biết kết hợp với những tập quán, phong tục bản địa, làm nên nét riêng cho Tết Nguyên Đán của Việt Nam. Về thời gian,cách tính của âm lịch Việt Nam khác với Trung Hoa cho nên Tết Nguyên Đán của người Việt Nam không hoàn toàn trùng thời điểm với Tết của người Trung Quốc. Tại Trung Quốc, Tết Nguyên Đán thường kéo dài từ ngày 8 tháng Chạp âm lịch đến ngày 15 tháng Giêng âm lịch, còn ở nước ta, Tết thường bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp – ngày đưa Ông Táo về trời – đến ngày mồng 7 tháng Giêng. Nguồn gốc của ngàyTết cổ truyền Trung Quốc xuất phát từ truyền thuyết loài người chống lại con Niên – một loài quái vật trong trí tưởng tượng – chuyên quấy phá người dân mỗi dịp đầu năm. Sau này, vào dịp Tết, người ta treo đèn lồng đỏ, đốt pháo nổ, dán chữ đỏ để xua đuổi quái vật.
Ở Việt Nam, với nền văn minh lúa nước, luôn cầu mong cho mưa thuận gió hòa, ban đầu dân ta tổ chức lễ hội đầu năm để tạ ơn đất trời, tổ tiên đã phò hộ cho mùa màng tươi tốt, đồng thời bắt đầu một chu kỳ canh tác trong năm mới, về sau, tiếp thu văn hóa Trung Hoa, lễ hội quan trọng này đã trở thành Tết Nguyên Đán. Tết đến, người Trung Quốc xưa có thói quen treo chữ “Phúc” viết trên giấy đỏ lộn ngược. Theo tiếng Hán, nó có nghĩa “Phúc đảo”, đồng âm với từ “Phúc đáo” có nghĩa là phúc đến. Người Trung Quốc có tục lệ vẻ hoặc cắt giấy hình thần giữ cửa dán ở của ra vào. Theo tuyền thuyết, Thân Đồ và Dư Lợi là hai anh em chuyên trừ quỷ bảo vệ dân chúng. Khi có hai vị thần này trấn giữ tại cửa chính thì ma quỷ sẽ không dám đến quấy phá. Người Việt Nam có tục lệ trồng cây nêu trước nhà ngày Tết để xua đuổi ma quỷ khỏi vào nhà quấy phá, làm hại gia chủ. Về các loại hoa trang trí ngày Tết, người Trung Quốc thích chưng hoa mơ, thủy tiên, cây cà tím. Trong khi đó người Việt Nam chuộng hoa đào, hoa mai, cúc, vạn thọ, quất… Về ẩm thực, các món ăn ngày Tết ở Việt Nam luôn có bánh chưng, bánh tét, dưa hành, thịt gà, thịt heo… Còn ở Trung Quốc, những món ăn mang tính biểu tượng như cá (NGƯ- đồng âm với DƯ, với ý cầu mong dư thừa của cải), bánh há cảo, bánh Du Giác…
PV: Phong tục và nét văn hóa Tết Nguyên Đán vừa có nét chung và riêng giữa ba miền Bắc – Trung – Nam. Ông có nhận xét gì về vấn đề này, nhất là nét đặc trưng của mỗi vùng miền?
Ông Hồ Xuân Tịnh: Vào dịp Tết Nguyên Đán, người miền Bắc thường quây quần bên nhau trong đêm giao thừa, cùng hàn huyên về một năm đã qua, chúc nhau cho năm mới an khang, thịnh vượng. Mồng một Tết, mọi người thường đi lễ chùa, hái lộc cầu may, xin chữ ông đồ. Trước đó, gia chủ sẽ nhờ người hợp tuổi, sáng mùng 1 đến sớm xông đất cho gia đình với hy vọng một năm mới được may mắn an lành. Những ngày sau đó, mọi người sẽ đi viếng thăm, chúc Tết bà con họ hàng, láng giềng lối xóm và bạn bè. Mâm ngũ quả trên bàn thờ không thể thiếu 3 loại quả là chuối, bưởi và cam hay quýt, nhiều nơi chuộng thờ quả Phật thủ (một loại quả có hình bàn tay).
Người miền Trung cũng có tục lệ như người miền Bắc. Sáng mồng 1, ngoài việc đi chùa, các gia đình ở miền Trung còn lên mộ để viếng thăm người đã khuất, để cầu bình an. Mâm ngũ quả miển Trung thường có một nải chuối cùng các loại trái cây địa phương, người miền Trung ngày xưa ít nghĩ đến ý nghĩa biểu tượng của các loại trái cây trên bàn thờ ngày Tết.
Tinh thần phóng khoáng của người miền Nam thể hiện rõ rệt trong ngày Tết. Đây là dịp mà gia đình và láng giềng, bạn bè tụ tập bên nhau để chơi các trò chơi, nhậu nhẹt, đàn hát cùng đón giao thừa. Suốt những ngày Tết, người miền Nam vui chơi xả láng để đón năm mới, họ tổ chức rất nhiều trò chơi như lô tô, xóc đĩa, đua ghe, đá gà,… Mâm trái cây trên bàn thờ ngày Tết ở miền Nam phải có đủ các loại mảng cầu, dừa, đu đủ và xoài bởi theo phát âm giọng Nam bộ là Cầu Dừa (vừa) Đủ Xài (xoài).
Về ẩm thực, người miền Bắc thường rất tinh tế và cầu kỳ trong ăn uống do đó mâm cỗ Tết luôn được chăm chút sao cho đẹp mắt và đủ đầy nhất. Tết miền Bắc gắn với câu đối “Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ – Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh”. Miền Bắc rét buốc từ tháng chạp đến tháng giêng nên người miền Bắc rất chuộng món thịt lợn nấu đông, nguyên liệu chính gồm chân giò, đầu heo, mộc nhỉ cùng các loại gia vị nấu nhừ sau dó cho vào bát để nguội, nhờ nhiệt độ thấp của thời tiết, món ăn đông lại thành khối mềm rất hấp dẫn. Cùng với thịt nấu đông thường có xôi gấc và nem rán.
Món ăn ngày Tết của người miền Trung không cầu kỳ như miền Bắc nhưng lại rất phong phú. Do giao thoa giữa hai miền Bắc – Nam, bên cạnh bánh tét, người miền Trung có thể làm bánh chưng ăn kèm với dưa món. Dịp Tết, người miền Trung thường làm bánh in, bánh tổ, bánh thuẩn, bánh da…
Là vùng đất trù phú, ẩm thực ngày Tết ở miền Nam rất phong phú. Giống như người miền Trung, người miền Nam không gói bánh chưng mà làm bánh tét, ăn với thịt kho nước dừa và củ kiệu tôm khô, canh khổ qua nhồi thịt (với ý nghĩa cho cực khổ qua đi), lạp xưởng. Ngoài ra, các món nhậu thì từ gà, vịt đến cá, ếch, rắn, chim chóc… đều có thể làm mồi đưa cay.
PV: Thưa ông, thực tế trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, nhiều phong tục văn hóa truyền thống của ngày Tết đang bị mai một, biến đổi. Vậy chúng ta cần phải làm gì để bảo tồn, gìn giữ và phát huy tinh hoa văn hóa truyền thống từ cộng đồng, gia tộc và gia đình?
Ông Hồ Xuân Tịnh: Trong xu thế toàn cầu hóa, không ít giá trị văn hóa truyền thồng bị biến đổi hoặc mai một dần. Tết Nguyên Đán cũng không ngoại lệ, có một số tục lệ không còn được lưu giữ, rất hiếm hoi cảnh gia đình quay quần bên nồi bánh chưng, bánh tét đêm 30… Nhiều người vì kế sinh nhai phải rời gia đình, quê hương di làm ăn xa, vất vả mưu sinh, Tết đến có người không thể về sum họp với gia đình, dần dà với họ Tết Nguyên Đán chỉ gợi nổi buồn xa quê hương. Ở các thành phố lớn, những gia đình khá giả thường đi du lịch trong dịp Tết, không còn giữ tục lệ viếng thăm chúc Tết bà con, bạn bè. Một số người còn đề xuất ăn Tết theo dương lịch, bỏ Tết truyền thống.
Về vấn đề làm thế nào để bảo tồn lưu truyền giá trị văn hóa của ngày Tết Nguyên Đán, theo tôi, điều này phụ thuộc vào ý chí, quan niệm và tình cảm của toàn dân, không một chủ trương hay lời khuyến nghị chủ quan nào có thể giải quyết được. Có thể một ngày nào đó, ngày Tết Việt Nam sẽ chuyển dịch thời gian trùng với Tết dương lịch nhưng tôi tin rằng, những giá trị cốt lõi của Tết Nguyên Đán mãi được lưu giữ bởi đây là sợi dây vô hình gắn kết các thành viên trong gia đình, gắn kết gia đình với dòng tộc và cộng đồng.
PV: Xin chân thành cám ơn ông về cuộc trao đổi này. Nhân dịp xuân Mậu Tuất 2018, kính chúc ông cùng gia đình mạnh khỏe, an khang, hạnh phúc.

HỒ THU (thực hiện)