“Cùng em khám phá” Bảo tàng Điêu khắc Chăm

Khám phá bò thần Nandin

Cùng em khám phá là chủ đề của một chương trình giáo dục bảo tàng mà Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng (Bảo tàng Điêu khắc Chăm) đã thực hiện trong hơn một năm qua.

Sau hai năm tiến hành tu bổ, mở rộng và nâng cấp (2015 – 2017), Bảo tàng Chăm đã có một “diện mạo mới” về cơ sở vật chất với nhiều không gian trưng bày hiện đại, cơ sở hạ tầng được đầu tư tốt và bài bản; và một “tinh thần mới” về nội dung trưng bày từ nhiều sưu tập hiện vật mới được bổ sung, giàu giá trị lịch sử – mỹ thuật – văn hóa. Chính vì thế đội ngũ cán bộ phòng Giáo dục – Truyền thông (nay là Phòng Giáo dục – Thuyết minh) của Bảo tàng Điêu khắc Chăm đã lên ý tưởng xây dựng một chương trình giáo dục bảo tàng mới nhằm tạo một sân chơi mới, nhắm vào đối tượng là học sinh Tiểu học và Trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, để thu hút các em đến với bảo tàng, thực hiện mục tiêu đưa bảo tàng đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là các công chúng nhỏ tuổi đang có nhu cầu tìm hiểu, khám phá lịch sử, văn hóa của đất nước và địa phương.

Chúng tôi chọn cái tên Cùng em khám phá cho chương trình giáo dục này là vì Bảo tàng Điêu khắc Chăm là một bảo tàng chuyên đề thuộc loại hình bảo tàng nghệ thuật, nơi có một không gian văn hóa đặc biệt, với nhiều sưu tập hiện vật đặc sắc, chứa đựng nhiều kiến thức về lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo, điêu khắc của vương quốc Champa cổ xưa. Trong đó có nhiều hiện vật có giá trị văn hóa, giá trị nghệ thuật cao, được công nhận là bảo vật quốc gia của Việt Nam.

Từ nhiều năm qua, vấn đề làm sao để chuyển tải các thông điệp lịch sử, văn hóa, nghệ thuật hàm chứa trong các hiện vật và trong không gian trưng bày đến với các em học sinh với nhiều độ tuổi khác nhau, là điều mà những người làm công tác giáo dục – truyền thông chúng tôi luôn trăn trở. Từ những nghiên cứu, quan sát về tâm lý, khả năng hấp thụ và trình độ cảm nhận nghệ thuật của các em, kết hợp với việc tham chiếu chương trình học tập chính khóa của các em ở trong nhà trường, chúng tôi đã xây dựng một chương trình giáo dục bảo tàng cho hai đối tượng chính là học sinh tiểu học và học sinh trung học cơ sở theo từng chủ đề riêng, phù hợp với từng độ tuổi và cấp học của các em.

Chương trình Cùng em khám phá ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm không chú trọng đến việc thuyết minh, cung cấp thông tin về bảo tàng và hiện vật như đối với các tour tham quan bảo tàng thông thường, mà chỉ đóng vai trò là “người đồng hành”, cùng các em dạo chơi, khám phá những giá trị đặc biệt ẩn chứa trong thực thể bảo tàng, qua các không gian trưng bày và qua từng tác phẩm nghệ thuật đang hiện hữu trong bảo tàng.

Đối với các em học sinh tiểu học đang học các lớp 1, 2 và 3, chủ đề Những con vật linh thể hiện trên các tác phẩm điêu khắc Chăm được xây dựng để các em cùng khám phá Bảo tàng Điêu khắc Chăm. Trong hơn 40 phút tham gia chương trình, các em sẽ khám phá được nhiều điều thú vị thông qua các hiện vật như: chim thần Garuda, Gazashimha, bò thần Nandin, hay thần khỉ Hanuman… Điều tạo nên những ấn tượng khó quên ở các em là những linh vật này luôn gắn liền với truyền thuyết, huyền thoại, sự tích của những vị thần trong văn hóa Hindu, nhưng đã được trí tưởng tượng, óc sáng tạo và bàn tay tài ba của các nghệ nhân người Chăm cổ xưa tạo tác, trở thành những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, sống động, gần gũi và biến hóa diệu ảo. Chẳng hạn: chim thần Garuda là chim nhưng có thân hình của người, bò thần Nandin có ánh mắt thật hiền lành như những con bò thật ở ngoài đời; hay những câu chuyện về thần khỉ Hanuman luôn luôn hấp dẫn các em bởi tính thông minh, ham học và lòng quả cảm của nó, hay linh vật có cái tên Gazashimha rất khó đọc nhưng các em luôn nhớ vì đó là có chú sư tử nhưng có đầu của một con voi, trông rất ngộ nghĩnh.

Cùng nhau khám phá các con vật linh

Các em lớp 4 và lớp 5 thì được tiếp cận hiện vật theo một chủ đề  khác: Các vị thần Hindu giáo thể hiện trên các tác phẩm điêu khắc Chăm. Với chủ đề này, các em có cơ hội tìm hiểu một số khái niệm cơ bản trong Ấn Độ giáo, được trang bị những hiểu biết căn bản về các vị thần tối cao của tôn giáo này, và đặc biệt là sẽ biết cách nhận diện các vị thần của Ấn Độ giáo trên các tác phẩm điêu khắc trưng bày trong bảo tàng thông qua những đặc điểm nhận diện của họ. Ngoài ra, những câu chuyện thần thoại xung quanh một số vị thần luôn làm cho các em hứng thú: như câu chuyện cái đầu voi của thần Ganesha, chuyện thần Siva có con mắt thứ ba trên trán, hay như câu chuyện về thần đồng cỏ Krishna nâng ngọn núi Govahana để cứu dân làng khỏi bị ngập lụt luôn làm cho các em liên tưởng đến vị thần Sơn tinh trong truyện cổ tích mà các em đã từng đọc.

Tham khảo chương trình học lịch sử của các em ở bậc học trung học cơ sở, chúng tôi nhận thấy ngoài môn học lịch sử theo giáo trình, các em còn được định hướng tìm hiểu lịch sử địa phương thông qua sách tham khảo và những chuyến tìm hiểu thực tế. Đó là lý do chúng tôi chọn chủ đề Di tích Chăm ở Quảng Nam và Đà Nẵng để giới thiệu với học sinh thuộc bậc học này.

Với chủ đề này, các em sẽ được tìm hiểu sâu hơn về lịch sử của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng trong diễn trình giao thoa văn hóa Việt – Chăm. Quan trọng hơn, các em được tiếp xúc với nhiều tác phẩm điêu khắc vô giá đã từng gắn bó với vùng đất mà các em đang sống để thấy trân quý hơn những gì mà tiền nhân để lại và thêm yêu mến quê hương mình.

Để không bị bó hẹp trong một hoạt động vốn chỉ là quá trình truyền đạt thông tin đơn thuần, chúng tôi lồng ghép vào chương trình Cùng em khám phá các hoạt động thể chất với mục đích “học mà chơi, chơi mà học” tạo cho các em một sân chơi thực sự hấp dẫn.

Với chủ đề Em là họa sĩ, những gì các em học sinh lớp 1 và lớp 2 nhìn thấy và cảm nhận sau khi tham quan khám phá bảo tàng, tìm hiểu các con vật linh, thì việc các em được tự tay dùng khuôn khắc gỗ, phết mực, lăn qua giấy dó… để tạo nên một bức tranh về con vật linh mà mình yêu thích là một trải nghiệm rất thú vị.

Trong khi đó, các em từ lớp 3 trở lên bậc học trung học cơ sở, thì lại được tham gia các trò chơi trí tuệ như: Con số may mắn, Bức tranh bí ẩn… Những trò chơi này sẽ giúp các em phát huy tính tích cực của hoạt động nhóm, khả năng suy luận logic và năng lực phán đoán để tìm câu trả lời đúng cho từng câu hỏi theo nhiều chủ đề khác nhau. Các hoạt động bổ trợ khác như “kể chuyện thần thoại qua phim hoạt hình” sẽ giúp các em rèn luyện sự tự tin phát biểu trước đám đông; hay “đưa bóng về đích”, phỏng theo hoạt động rất quen thuộc của đồng bào Chăm là đội nước về nhà, sẽ giúp các em rèn sự khéo léo, tính cẩn trọng, cũng như sự phối hợp nhịp nhàng giữa các thành viên trong nhóm với nhau.

Chính nhờ sự chọn lựa những đề tài thú vị và hấp dẫn, kết hợp việc lồng ghép các hoạt động thể chất và trí tuệ, phù hợp độ tuổi và sở thích của từng bậc học của học sinh, nên chương trình giáo dục bảo tàng mang tên Cùng em khám phá đã thật sự làm cho bảo tàng thành một sân chơi vô cùng bổ ích và lý thú cho các em học sinh. Chương trình đã được đón nhận tích cực từ các trường tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, được phụ huynh học sinh hưởng ứng nhiệt tình và dần dần mở ra cánh cửa mới để đón nhận một bộ phận không nhỏ công chúng đến với bảo tàng, phá vỡ những định kiến và thái độ dè dặt trước đây của người dân địa phương khi đến với Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.

Trong gần một năm qua, Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng đã đón nhận và tổ chức cho hơn 5.000 học sinh đến bảo tàng để tham gia chương trình giáo dục này.

Vì nhiều lý do khách quan về không gian, thời gian, nhân lực và phương tiện đi lại, cũng như do tính đặc thù trong hoạt động nghiệp vụ của bảo tàng nên việc tổ chức chương trình Cùng em khám phá trong thời gian qua mới chỉ thực hiện được với các trường học trên địa bàn quận Hải Châu. Chúng tôi hy vọng rằng, trong thời gian tới Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng sẽ phối hợp với các trường học trên đại bàn các quận. huyện khác ở thành phố Đà Nẵng, sẽ có phương án tổ chức thích hợp để đưa học sinh các địa phương này đến Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng tham gia chương trình Cùng em khám phá. Từ đó góp phần đưa bảo tàng đến gần hơn với các thế hệ học sinh, giúp các em hiểu biết sâu hơn về những di sản văn hóa quý báu mà tiền nhân để lại, để các em thêm yêu quê hương đất nước tươi đẹp của mình.

N.H.T.T.L