Người xưa “về” nhà cũ

Dù đã hóa thân vào bộ sưu tập đặc biệt ở Không gian nhà Việt Nam, vẫn có những cuộc “trở về” thú vị giữa chủ nhân cũ với di sản đã xuất bán…

Ngôi nhà tam gian tứ hạ lớn nhất Quảng Nam, chủ cũ là bà Trần Thị Thao.

1.Giữa cuối tháng 11.2018, Công ty CP nhà Việt Nam (Vinahouse) tại Điện Bàn, Quảng Nam làm lễ an vị thờ cụ Tôn Thất Đạm tại chính ngôi nhà tiền đường Huế của cụ ở Vinahouse. Sau lễ an vị, Bảo tàng Vinahouse phục vụ du khách đến thăm và viếng cụ Tôn Thất Đạm.

Cụ Tôn Thất Đạm (1864-1888) quê ở xã Xuân Long, TP.Huế (Thừa Thiên – Huế), từng đảm nhận chức vụ Khâm sai chưởng lý quân vụ đại thần triều đình Huế, là con của quan Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết. Từ tháng 2.1886 đến tháng 10.1888, cụ Tôn Thất Đạm được cha giao nhiệm vụ cùng với người em (Tôn Thất Thiệp) bảo vệ vua Hàm Nghi. Sau khi vua Hàm Nghi bị bắt, Tôn Thất Đạm chọn cái chết tại Nghệ Tĩnh để tận trung với vua, lúc mới 22 tuổi.

Ít ai ngờ, đúng 130 năm sau ngày mất, cụ Tôn Thất Đạm lại được hậu sinh sửa soạn lễ an vị để “rước” cụ về ngôi nhà cũ của mình, nhưng không gian thì có chút thay đổi: không phải Huế mà là Quảng Nam. Vì sao như vậy?

Lê Văn Vĩnh, ông chủ trẻ của Vinahouse, tâm sự rằng cơ duyên đến từ nhiều năm trước khi anh khởi cuộc sưu tầm. Nguyên bản ngôi nhà cụ Tôn Thất Đạm là kiến trúc nhà rường mẫu ở kinh đô Huế thời Nguyễn, xây dựng khoảng năm 1885. Trong các đồ nội thất, có chiếc ghế gỗ sưa thời vua Khải Định ban tặng và nhiều tác phẩm nghệ thuật quý giá được công nhận là di vật bảo tồn quốc gia… Theo đuổi mãi, năm 1999 anh Vĩnh mới chính thức được chuyển nhượng ngôi nhà cổ thông qua ông Nguyễn Hữu Tài – một thương lái mua nhà cổ Huế. Nhưng chưa dừng lại ở đó. Anh mất thêm hơn 10 năm nữa để sưu tầm họa tiết, hoa văn, cấu kiện hư hỏng… của nếp nhà. Ngay chậu đúc dựng trước nhà bây giờ cũng là chậu lấy từ nhà cũ.

Phải thêm ba năm phục chế, với tài nghệ của nghệ nhân làng mộc Mỹ Xuyên (Huế), mộc Kim Bồng, mộc Văn Hà (Quảng Nam), phủ thờ cụ Tôn Thất Đạm mới trở lại hình hài nguyên vẹn như đang nhìn thấy tại Bảo tàng nhà Việt ở Vinahouse. Mái ngói liệt cổ, nền sa thạch, chân đá tán đá Ngũ Hành Sơn. Đồ nội thất bên trong cũng được trùng tu nguyên bản, như án thờ, sập, rương, liễn hoành… Công trình được công nhận là ngôi nhà ba gian tiền đường Huế độc đáo và còn nguyên vẹn nhất Việt Nam.

Thực ra, ngôi nhà cụ Tôn Thất Đạm đã được liệt kê và chính thức đưa vào sử dụng đón khách từ cuối tháng 6.2013. Nhớ lại thời đó, khu du lịch Vinahouse đã dành nhiều dòng hấp dẫn giới thiệu về công trình: “Ta sẽ bắt gặp ngôi nhà ba gian hai chái vỏ cua, được phục dựng lại từ phủ đường của ngài Tôn Thất Đạm, một vị quan ở Huế xưa. Bên trong ngôi nhà còn lại án thờ sơn son thếp vàng và tấm hoành phi khá nguyên vẹn. Điểm nhấn của ngôi nhà là bộ cửa chính thượng song hạ bản, các tấm liên ba, các đầu đuôi kèo lồng ba được chạm trổ tỉ mỉ, công phu. Đây là kiểu nhà tam gian nhị hạ tiền đường tiêu biểu của Huế được các quan lại triều đình ưa chuộng, hiện nay kiểu nhà như thế còn sót lại rất ít trong khu vực thành nội Huế”.

Tuy nhiên, hơn năm năm qua, có một sự “trống vắng” nào đó thôi thúc chủ khu bảo tàng Vinahouse muốn san lấp, để ngôi nhà tiền đường Huế thêm trọn vẹn… Và khoảng một tuần sau lễ an vị, gặp tôi, anh Lê Văn Vĩnh cho hay đã cảm thấy mãn nguyện khi soạn lễ an vị thỉnh cụ Tôn Thất Đạm. Ngôi nhà cũ dường như có hồn hơn.

2. Tại không gian nhà Việt Nam (Vinahouse Space) của Lê Văn Vĩnh, có Bảo tàng kiến trúc nhà cổ Việt Nam được công nhận kỷ lục bảo tàng lớn nhất Việt Nam, với 18 nếp nhà cổ xưa độc đáo nhất của người Việt và 15 công trình kiến trúc phục dựng nguyên vẹn. Nhà cổ của cụ Tôn Thất Đạm đã có đóng góp nhất định cho bảo tàng kiến trúc này.

Một góc nhà tiền đường Huế của cụ Tôn Thất Đạm tại Vinahouse

Nhưng cả bảo tàng kiến trúc nhà cổ kia chỉ là một trong năm kỷ lục quốc gia tại Vinahouse (cùng một kỷ lục châu Á). Trong số bốn kỷ lục quốc gia còn lại, có một ngôi nhà Quảng Nam đủ sức sở hữu một giá trị riêng biệt, và thật trùng hợp khi ngôi nhà ấy cũng đang lưu giữ câu chuyện tương tự ngôi nhà cụ Tôn Thất Đạm. Đó là ngôi nhà tam gian tứ hạ Quảng Nam được phục dựng có kích thước lớn nhất, nhiều cột nhất (108 cột).

Ngôi nhà nhiều cột nhất và có niên đại trên 200 năm tuổi kia, vốn dĩ từng thuộc sở hữu của bà Trần Thị Thao ở huyện Đại Lộc (Quảng Nam). Ai đến Vinahouse Space đều kinh ngạc trước quy mô của di tích: nhà có đến 76 cột bên trong, 32 ngoài hiên, rộng 12, 21m, dài 17,42m, cao 5m, diện tích xây dựng 150m2. Dù đã cố gắng tối đa, nhưng ngôi nhà cổ ba gian bốn mái “giọt tranh” này vẫn chỉ đạt 92% nguyên bản. Năm 2001, công trình được Trung tâm Bảo tồn di tích danh thắng Quảng Nam cùng kiến trúc sư Trường Đại học Nihon, Đại học Nữ Chiêu hòa (Nhật Bản) nghiên cứu, đề xuất công nhận là công trình kiến trúc cổ lớn nhất ở Quảng Nam.

Người ngoài cuộc sẽ không thể hình dung được rằng, để có con số 92% nguyên bản kia, nhà sưu tầm Lê Văn Vĩnh đã tốn không ít công sức, chưa kể ý kiến khác nhau của họ tộc của những người sở hữu ngôi nhà lúc ấy. Cuối cùng, trước sự xuống cấp của di tích cùng những đòi hỏi cấp bách khác, chủ ngôi nhà đồng ý “nhượng” cho anh Vĩnh.

Giờ đây, đang có thêm một sự thôi thúc khác nữa mà Lê Văn Vĩnh muốn hoàn tất: Mời những chủ cũ từng cư ngụ trong “công trình kiến trúc cổ lớn nhất ở Quảng Nam” quay về thăm lại nhà cũ và có thể ở một thời gian. Chủ mới vẫn muốn chủ cũ biết rằng, công trình tâm huyết của tổ tiên vẫn đang được chăm nom tử tế.

H.X.H