Nghệ nhân ưu tú Kêr Tíc  – Người họa sĩ tài hoa của dân tộc Cơ Tu 

Ngày 08 tháng 3 năm 2019, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng ký các Quyết định số 355/QĐ-CTN và Quyết định số 356/QĐ-CTN phong tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước “Nghệ nhân nhân dân” cho 62 cá nhân và “Nghệ nhân ưu tú” cho 561 cá nhân đã có cống hiến xuất sắc trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Nghệ nhân Kêr Tíc, dân tộc Cơ Tu, là một trong những người được vinh danh vì có đóng góp xuất sắc trong sáng tạo nghệ thuật tạo hình dân gian.

Nghệ nhân Kêr Tíc đứng bên cây cột lễ do chính mình thiết kế, trang trí dựng tại Làng văn hóa về nguồn ở thành phố Huế

Nhiều người cho rằng Kêr Tíc là nghệ nhân Cơ Tu tài hoa nhất. Lão nghệ nhân này hầu như còn nắm giữ những nét tinh hoa về hội họa, điêu khắc của dân tộc mình. Bằng năng khiếu bẩm sinh cộng với sự đam mê học hỏi, tích lũy vốn hiểu biết về nghệ thuật tạo hình của các nghệ nhân đi trước, nghệ nhân Kêr Tíc đã sáng tạo nên nhiều bức tranh, phù điêu, tượng gỗ trang trí tại nhiều công trình kiến trúc truyền thống như nhà Gươl, nhà mồ tại quê nhà và một số địa phương khác. Kêr Tíc kể rằng: ông biết vẽ tranh, tạc tượng từ khi còn nhỏ. Với con dao, cái rìu và vài cục than củi, một khúc gỗ, tấm ván ưng ý ông có thể tạo nên tác phẩm nghệ thuật có hồn.

Thời còn trai trẻ, ông được mời đi nhiều nơi tham gia tạc tượng, vẽ tranh, thiết kế, xây dựng nhà làng, nhà mồ, cây cột lễ… Nghệ nhân Kêr Tíc lần đầu được nhiều người biết đến khi ông được mời tham gia tạc tượng tại Lễ hội văn hóa các dân tộc Việt Nam tại thành phố Hồ Chí Minh vào năm 1985. Trong năm 2002, ông được Trung tâm nghiên cứu văn hóa Huế mời về trang trí cho ngôi nhà Gươl, cây cột lễ và ngôi nhà mồ Cơ Tu đặt tại Làng văn hóa về nguồn thuộc làng Nguyệt Biều, thị xã Hương Thủy, thành phố Huế. Tại đây, Kêr Tíc có dịp thể hiện tài năng của mình để tạo nên những bức tranh, nhóm tượng mang vẻ đẹp kỳ bí, độc đáo mang đậm sắc thái của tộc người Cơ Tu ở vùng cao khu 7 thuộc huyện Tây Giang. Ông còn được giao một công việc rất thú vị là phục chế ngôi nhà mồ, những bức tượng, mặt nạ đặc sắc nhất lấy mẫu từ những bức ảnh tư liệu trong tác phẩm “Những kẻ săn máu” của Le Pichon – đăng trên tạp chí “Những Người Bạn Huế”, xuất bản vào năm 1939. Các tác phẩm tạo hình do ông phục chế được trưng bày ở tại ngôi nhà gươl, phục vụ khách tham quan Làng văn hóa về nguồn. Những lúc không tạc tượng, Kêr Tíc còn hứng thú vẽ tranh. Tác phẩm hội họa với nét vẽ phóng khoáng, mộc mạc nhưng chất chứa trong đó là hồn thiêng sông núi. Một số bức tranh của ông đã được nhà nghiên cứu Tạ Đức trân trọng giới thiệu trong tập sách: “Tìm hiểu văn hóa Ka Tu”.

Là “cây cao bóng cả” trong sáng tạo nghệ thuật tạo hình dân gian, nghệ nhân Kêr Tíc cùng với các nghệ nhân khác tích cực đóng góp công sức của mình trong phong trào phục hồi, xây dựng nhà làng truyền thống của huyện nhà. Tại Làng văn hóa truyền thống Cơ Tu huyện Tây Giang, tác phẩm điêu khắc của ông được trang trí trong ngôi nhà Gươl to và đẹp nhất vùng núi Quảng Nam. Gần đây, ở vùng lõi rừng pơ mu, du khách còn thấy xuất hiện một ngôi nhà làng truyền thống rất đẹp. Đó chính là món quà quý giá do bà con thôn Ka Noonh, xã Axan hiến tặng để làm nơi hội họp dân làng, tổ chức lễ hội cúng rừng, du khách nghỉ ngơi sau khi khám phá “Vương quốc pơ mu”. Ngôi nhà làng này thực sự là một tác phẩm kiến trúc và điêu khắc, hội họa có giá trị mà chính nghệ nhân Kêr Tíc từng tham gia xây dựng, tạo tác. Mỗi chi tiết kiến trúc của ngôi nhà như chân cột, xà ngang, tấm ván thưng, cửa ra vào… được nghệ nhân gửi gắm vào đây nhiều bức tượng, phù điêu, tranh vẽ, làm cho ngôi nhà như một bảo tàng nghệ thuật tạo hình thu nhỏ. Hầu như mọi mặt đời sống của người Cơ Tu được tái hiện một cách sống động bằng những hình vẽ đơn sơ và những khối điêu khắc thô mộc nhưng giàu tính biểu cảm. Sinh hoạt lễ hội cộng đồng được tái hiện rất cô đọng với hình ảnh người phụ nữ đưa đôi tay lên trời trong điệu múa da dá quanh cây Nêu, con trâu trong lễ hiến tế thần linh, người đàn ông nhảy điệu tân tung, hình ảnh những thanh niên khiêng trống đồng, đánh chiêng trong không khí hân hoan, người đang làm gốm. Hai đầu tấm ván thưng là hai chú chim tring (chim mỏ sừng, phượng hoàng đất), là chim thiêng xuất hiện nhiều trong mô típ nghệ thuật tạo hình của người Cơ Tu.

Nội thất cũng bố trí dày đặc các bức tranh và điêu khắc. Hai xà ngang nổi lên các bức tượng đôi trăn, kỳ đà đối đầu vào nhau. Bên trong tấm ván thưng chạm nhiều bức phù điêu tái hiện cảnh đi săn, vui chơi, sinh hoạt hàng ngày. Đáng chú ý là bức phù điêu Uống rượu cần, miêu tả sáu người đang vít cần uống rượu một cách mê say. Những chiếc cần cong tạo hình đẹp mắt. Hai chiếc ché thể hiện trong phù điêu đều trang trí những họa tiết rất bắt mắt. Bức phù điêu trông tựa bức tranh sơn dầu với gam màu trầm lắng, nét chạm khắc đơn sơ, mộc mạc, nét vẽ bay bổng, nhẹ nhàng mang tính cách điệu rất cao – một thủ pháp nghệ thuật thường thấy ở các tộc người miền núi. Hai đầu hồi bố trí những tấm ván tạo hình với nhiều nhân vật, mỗi gương mặt biểu hiện trạng thái tình cảm khác nhau, trong đó nổi bật là bức phù điêu đôi trai gái

Ngôi nhà mồ Cơ Tu thep phong cách vùng cao khu 7 Tây Giang do Kêr Tíc trực tiếp vẽ tranh và tạc tượng ở Làng văn hóa về nguồn, TP. Huế

nhìn đối diện nhau như trao gửi lời yêu thương ngọt ngào. Món quà tặng của dân làng Ka Noonh và nghệ nhân Kêr Tíc thật ý nghĩa vì đây là công trình mang đậm dấu ấn văn hóa Cơ Tu, hài hòa với quang cảnh thiên nhiên đại ngàn. Từ ngôi nhà làng trở thành “ngôi nhà chung” của vùng cao, tọa lạc giữa rừng cây di sản.

Trong nhiều năm qua, nghệ nhân Kêr Tíc đã cho ra đời những tác phẩm nghệ thuật độc đáo và đầy vóc dáng. Những ai khi được thưởng lãm tác phẩm mỹ thuật của ông cũng đều trầm trồ thán phục. Sống lặng thầm ở một ngôi làng xa xôi khuất nẻo, không có chế độ đãi ngộ gì, nhưng lão nghệ nhân tài hoa này vẫn dốc sức sáng tạo nên gia tài nghệ thuật tạo hình độc đáo và rất đáng trân quý. Sự tôn vinh danh hiệu Nghệ nhân ưu tú của Nhà nước với ông là một niềm vinh hạnh vì cả một đời cống hiến, làm đẹp cho cuộc sống, cho quê hương núi rừng Tây Giang.

                                                                     T.V