Nghệ nhân ưu tú Bhriu Pố với bộ sưu tập điêu khắc gỗ

Ngày 8.3.2019, Bí Thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng ký các Quyết định số 355/QĐ-CTN và Quyết định số 356/QĐ-CTN phong tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước “Nghệ nhân nhân dân” cho 62 cá nhân và “Nghệ nhân ưu tú” cho 561 cá nhân đã có cống hiến xuất sắc trong việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Nghệ nhân Bhriu Pố, dân tộc Cơ Tu, là một trong những người được vinh danh trong đợt này.

Bhriu Pố đang chạm khắc tác phẩm Gà Trống tham dự cuộc thi Điêu khắc ở thành phố Buôn Ma Thuột

Nghệ nhân Bhriu Pố đang sinh sống ở thôn Arơh, xã Lăng, huyện Tây Giang, tỉnh Quảng Nam. Ông là một trí thức tiêu biểu của dân tộc Cơ Tu, cũng là người luôn giữ niềm đam mê với nghệ thuật tạo hình của dân tộc mình. Với tài năng, tâm huyết và sự am hiểu văn hóa truyền thống của dân tộc, nghệ nhân Bhriu Pố sáng tác nhiều bức tượng, phù điêu, cột lễ  – loại hình mỹ thuật gắn bó với đời sống văn hóa, tâm linh của người Cơ Tu. Những ngôi nhà làng (Gươl) ở các thôn như Arơh, Pơ Ning… ở xã Lăng đều có bóng dáng, ý tưởng trong tác phẩm của ông. Ông tự tay chạm khắc hoặc thiết kế, vẽ mẫu rồi chuyển cho các nghệ nhân trẻ, thanh niên, trai tráng trong làng thực hiện dưới sự hướng dẫn của mình. Điều đặc biệt là tác phẩm điêu khắc của ông đã đến nhiều nơi trong nước, giới thiệu cho nhiều người biết về nghệ thuật đặc sắc của dân tộc Cơ Tu. Vì là một nghệ nhân giỏi nên Bhriu Pố luôn được tỉnh và huyện cử đi tham gia các cuộc thi, trại điêu khắc gỗ dân gian tại các tỉnh, thành phố trong cả nước.

Có người nói nghệ nhân Bhriu Pố là “người Cơ Tu minh triết” vì ông là người đầu tiên của nhóm dân tộc này tốt nghiệp đại học, cả đời gắn bó với quê hương, núi rừng nên am hiểu nền văn hóa dân tộc và đặc biệt là sáng tác những tác phẩm lấy cảm hứng từ trong truyền thuyết dân gian. Tác phẩm của ông phần phần lớn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và thẩm mỹ quan của tộc người. Năm 2007, nghệ nhân Bhriu Pố tham gia trại sáng tác điêu khắc tại huyện Buôn Đôn (Đắk Lắk), ông đã sáng tác hai bức tượng độc đáo là: “Rắn thần (bhi’dưa), “Già làng”. Tác phẩm của ông được trưng bày tại Vườn tượng Buôn Đôn, sánh cùng tác phẩm điêu khắc của các nghệ nhân Tây Nguyên. Gần đây, ông tạo nên tác phẩm “Mẹ rừng” để trưng bày tại khu du lịch. Mỗi tác phẩm điêu khắc là một câu chuyện, vừa biểu cảm nét đẹp thẩm mỹ, vừa ngụ ý giáo dục về tình thương yêu, thủy chung, đề cao tính chân – thiện – mỹ.

Khi mới tách huyện Tây Giang, lãnh đạo huyện nhà đã huy động và kêu gọi các nghệ nhân giỏi tham gia phục dựng Làng văn hóa truyền thống Cơ Tu. Ông dường như là người đầu tàu trong việc tập hợp các già làng, cùng nhau xây dựng, kiến thiết nên ngôi làng truyền thống độc nhất vô nhị ở miền Tây xứ Quảng. Tại đây có nhiều ngôi nhà đặc trưng mang đậm dấu ấn văn hóa tộc người như nhà dài, nhà moong, nhà làng (Gươl), nhà mồ. Huyện Tây Giang đã giao cho ông chủ trì, tái dựng ngôi nhà mồ độc đáo, mang phong cách nghệ thuật của đồng bào Cơ Tu vùng cao. Trong nhà mồ có chiếc quan tài hai lớp chạm khắc đầu trâu, màu sắc đỏ, đen, trắng rất đặc trưng. Hình chim tring, gà trống, kỳ đà, rồng, rắn… trang trí trên cột, nóc, kèo nhà mồ. Nhiều người am hiểu văn hóa Cơ Tu cho rằng đây là loại quan tài cổ nhất, đẹp nhất. Với trào lưu làm nhà mồ bằng bê tông thì việc tái hiện một ngôi nhà mồ bằng gỗ mang lối kiến trúc và điêu khắc cổ xưa như thế cũng là cách làm công tác bảo tàng sống động.

Bức phù điêu Già Làng của Bhriu Pố trưng bày tại Vườn tượng Buôn Đôn

Năm 2016, Bhriu Pố và một số nghệ nhân dân tộc Cơ Tu được mời dự tham gia giao lưu văn hóa tại Làng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tại Đồng Mô (Sơn Tây, Hà Nội). Tại đây, ông đã tạc nhiều bức tượng độc đáo như rắn, chó, chim nhồng, chim gầm ghì và một số bức tượng khác. Năm 2017 là năm bận rộn nhất của nghệ nhân Bhriu Pố. Ông và những nghệ nhân khác trong làng mình tham gia vào hai kỳ festival. Tại Festival Cà phê Buôn Ma Thuột vào tháng 3 năm 2017, các nghệ nhân điêu khắc gỗ Cơ Tu ở xã Lăng, huyện Tây Giang như: Bhriu Pố, Bhriu Tích, Zơrâm Dư, Pơloong Tư, Bhling Bheo đã tham gia cuộc thi tạc tượng gỗ với 5 tác phẩm, trong đó có 3 tác phẩm về đề tài chim muông như: chim tích, chim jắt, chim nhòng; 1 tác phẩm về đề tài gà trống và 1 tác phẩm về đề tài con chó. Tác phẩm điêu khắc của các nghệ nhân Bhriu Pố đã được trao giải khuyến khích, được lưu giữ, phục vụ cho công tác trưng bày tại Bảo tàng Đăk Lăk và tại Vườn tượng khu du lịch sinh thái Buôn Kô Tam, thành phố Buôn Ma Thuột.

Đặc biệt, trong Lễ hội phục dựng cây Nêu trong khuôn khổ Festival Di sản Quảng Nam lần thứ VI năm 2017, nghệ nhân Bhriu Pố đã góp công rất lớn trong việc phục dựng cây Nêu của người Cơ Tu. Cây Nêu của nghệ nhân Bhriu Pố chế tác được dựng ở Làng văn hóa truyền thống Cơ Tu huyện Tây Giang, và là cây Nêu có kích thước lớn nhất từ trước đến nay với  9 mô típ trang trí khác nhau, thứ tự từ dưới lên trên, đó là: dây thừng (bhrướt pơr lanh), dây thắt lưng phụ nữ (cơtêêng pa pát), hoa cây chi rong – mô típ này lặp lại 3 lần trên thân cột, chuỗi cườm crôl, a pac, crơ lăng, pa pagương. Trong đó, dây thừng tượng trưng cho dây buộc gia súc với ý mong muốn cho đàn gia súc đông đúc; dây thắt lưng là hình ảnh tái hiện loại dây được dệt bằng vải bông rất dài để buộc thắt lưng và buộc tóc khi tham gia điệu múa tân tung, da dá, tượng trưng cho vẻ đẹp của người phụ nữ Cơ Tu; ba mô típ hoa chi rong lặp lại nhau trên cột lễ biểu tượng cho nhiều vật dụng liên quan thiết thân đến cuộc sống thường nhật của đồng bào như chày cối, xoong nồi, bát đĩa và cả hình ảnh mang tính công thức để người ta nhìn vào đó mà trang trí hoa văn trên các đồ đan lát, thêu dệt. Cây chi rong là loại cây phát triển nhanh, rất tươi tốt, đầy sức sống, nên người Cơ Tu thường lấy vài nhánh lá cây này buộc vào cây chọc lỗ để tỉa lúa, cầu mong cho cây lúa lên nhanh như cây chi rong. Chuỗi cườm tròn trên cây cột lễ miêu tả hạt cườm crôl là một loại cườm to, đẹp, nhiều màu sắc và đắt giá nhất (một con trâu to trở lên) là loại trang sức mà người đàn ông Cơ Tu thích nhất, được đeo trong tất cả các lễ hội truyền thống của dân tộc mình. A pác có thiết diện hình hộp chữ nhật, mặt lớn nằm phía chính diện của cột lễ, nơi tập trung nhiều hoa văn, hình vẽ như mặt trăng, mặt trời, con rồng A dóc, lá cây a tút, cây a dương (cây mây), cây tà đin – loại cây để lấy nước làm rượu giống như cây tà vạc… Kết thúc lễ hội, cây Nêu của dân tộc Cơ Tu huyện Tây Giang đã được Ban Tổ chức trao Giải A.

Nghệ nhân Bhriu Pố đã cống hiến tận tâm tận lực cho văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Những tác phẩm điêu khắc của ông không đơn thuần chỉ làm đẹp, trang trí mà còn mang ý nghĩa nhân sinh quan, triết lý, đạo lý và thấm đẫm tình yêu quê hương, bản làng và núi rừng. Một số nhà nghiên cứu, nhiếp ảnh, cán bộ bảo tàng đã sưu tầm, lưu giữ nhiều tác phẩm điêu khắc của nghệ nhân Bhriu Pố để giới thiệu trên sách, báo, trưng bày tại các bảo tàng. Tuy tuổi cao nhưng nghệ nhân Bhriu Pố vẫn đam mê, ấp ủ và sáng tác những đề tài mới để tiếp tục trình làng, truyền dạy nghề tạc tượng, chạm khắc phù điêu cho lớp trẻ, góp phần làm giàu có tinh hoa di sản văn hóa Cơ Tu.

T.V