Kỷ niệm 180 năm (1839-2019) ra đời nhiếp ảnh: Di sản ảnh trong cuộc sống đương đại

Sự ra đời của nhiếp ảnh

Kỷ niệm 66 năm ngày truyền thống nhiếp ảnh Việt Nam năm nay, (15.3.1953-15.3.2019), có một sự kiện quan trọng, đó là trên thế giới cũng đang ghi nhớ 180 năm

Bức ảnh Viện Cơ Mật là một trong những bức ảnh đẹp của người Pháp chụp về cố đô Huế

ngày ra đời nhiếp ảnh. Ngày 17.01.1839, Viện Hàn lâm khoa học Pháp công bố phát minh của Louis Jacques Daguerre (1787-1851) tìm ra kỹ thuật ghi hình và lưu giữ hình ảnh trên bề mặt kim loại (đồng phủ bạc plate), khởi đầu của kỹ thuật nhiếp ảnh – Photographie. Phát minh của Daguerre được thế giới công nhận là phát minh siêu phàm, sáng chế vĩ đại, là thành tựu khoa học lớn nhất của nước Pháp ở thế kỷ XIX, bắt đầu cho sự phát triển kỳ diệu của bộ môn nghệ thuật nhiếp ảnh. Năm 1839, Wiliam Herschel đã phát minh ra từ “nhiếp ảnh” (photography) và từ đó thuật ngữ “nhiếp ảnh” được sử dụng rộng rãi trên thế giới. Trải qua thời gian, nhiếp ảnh trở thành phương tiện thiết yếu phục vụ cuộc sống con người. Con người đã tạo ra kho tàng tác phẩm nhiếp ảnh đồ sộ, được lưu giữ lại và phổ biến dưới nhiều hình thức. Những bức ảnh có giá trị về tư liệu, lịch sử, nghệ thuật đó gọi là di sản ảnh.

Hiện nay, khái niệm di sản ảnh đối với quốc tế đã trở nên quen thuộc. Trong các loại hình di sản, ảnh thuộc di sản tư liệu, là một bộ phận của tư liệu lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật của di sản văn hóa Việt Nam. Việt Nam là nước đầu tiên của vùng Đông Nam Á có điều kiện tiếp cận rất sớm với nghệ thuật nhiếp ảnh. Chỉ 6 năm sau ngày chính phủ Pháp công bố phương pháp chụp ảnh của Louis Jacques Daguerre, thì vào năm 1845, dưới thời vua Thiệu Trị, do những tình cờ của lịch sử, đã có hai bức ảnh đầu tiên của nhiếp ảnh gia người Pháp Alphonse Jules Itier chụp về Việt Nam được công bố. Đó là ảnh chụp “Đồn Non Nay”, có tài liệu gọi là “Đồn Hai” ở Đà Nẵng ngày 31.05.1845. Alphonse Jules Itier chụp bức ảnh này bằng loại máy Daguerreréotype, phát minh năm 1839. Bức ảnh khác chụp cùng lúc đó là ảnh chụp liên quân Pháp – Tây Ban Nha trên tàu chiến, chuẩn bị mở đầu cho đợt tấn công vào bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng.

Bưu ảnh về những ngư dân ở xứ Quảng xưa

Vào năm 1863, những người Việt Nam đầu tiên được chụp ảnh, đó chính là đoàn Sứ bộ triều Nguyễn đến Pháp, trong đó có cụ Phạm Phú Thứ,  quê Quảng Nam. Trong “Đại Nam thực lục chính biên” (Chính sử Triều Nguyễn) có ghi tên tuổi hai nhà nhiếp ảnh Đặng Huy Trứ và Trương Văn Sán. Nếu năm 1839 nhiếp ảnh ra đời, thì chỉ 30 năm sau đó, năm 1869, hiệu ảnh đầu tiên của người Việt là Cảm Hiếu Đường của Đặng Huy Trứ đã được khai trương ở phố Thanh Hà, Hà Nội (nay là phố Ngõ Gạch gần Ô Quan Trưởng). Hiệu ảnh khai trương vào ngày 2 tháng 2 năm Kỷ Tỵ (14.3.1869). Lịch sử nhiếp ảnh Việt Nam coi ngày này là ngày ra đời của Nhiếp ảnh Việt Nam. Đặng Huy Trứ là người Việt Nam đầu tiên đưa nhiếp ảnh vào nước ta. Ông là người đầu tiên chụp ảnh cho người Việt Nam. Ông tổ nghề ảnh của Việt Nam quan niệm về nghề ảnh: “Để người đời sau nhận biết được người xưa, ấy là cái hiếm và cái hiếu”; “chết như sống, mất như còn, người con hiếu thảo không nỡ có ý quên cha mẹ…”, “trăm năm sau mà vẫn in như trước mặt, khiến mọi người đều tỏ được tấm lòng thành hiếu, thì chỉ có chụp ảnh là duy nhất”. Quan niệm đó còn giá trị đến ngày nay, với ý thức “hình bóng kỷ niệm”.

Năm 1890, Nguyễn Đình Khánh, ở làng Lai Xá, xã Kim Chung, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây, mở “Ảnh viện Khánh Ký” ở phố Hàng Da, Hà Nội. Hiệu ảnh được khai trương, đánh dấu một giai đoạn mới trong việc phát triển “nhiếp ảnh dịch vụ” ở Việt Nam. Nguyễn Đình Khánh được phong là ông tổ làng nhiếp ảnh Lai Xá và là người Việt Nam thứ hai sau cụ Đặng Huy Trứ được ghi vào chính sử triều Nguyễn với tư cách là một trong những người Việt Nam đầu tiên đưa nhiếp ảnh thế giới vào Việt Nam.

Qua hai thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ, nhiều nhà nhiếp ảnh cách mạng Việt Nam đã sử dụng các phương tiện ghi hình như máy ảnh, máy quay phim ghi lại những hình ảnh chân thực, quý giá về cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, giành độc lập của dân tộc. Nhiều bộ ảnh tư liệu quý được in ấn, trưng bày tại các bảo tàng và  lưu giữ đến ngày nay. Trong thời kỳ này, giới nhiếp ảnh Việt Nam đã ghi được pho lịch sử bằng ảnh quý cho đất nước, dân tộc. Sau khi nước Việt Nam mới được khai sinh năm 1945, đặc biệt với Sắc lệnh 147/SL do Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp ký ngày 15.3.1953 thành lập Quốc doanh chiếu bóng và chụp ảnh Việt Nam, nhiếp ảnh cách mạng Việt Nam được xây dựng thành một tổ chức chính thức để phục vụ đất nước.

Các loại hình di sản ảnh

Từ khi ra đời đến nay, nhiếp ảnh đóng vai trò quan trọng trong phản ánh xã hội. Người chụp ảnh có thể ghi lại kịp thời và chân thực về thiên nhiên, hoạt động của con người. Số ảnh ra đời ngày càng nhiều theo thời gian và được công nhận là loại hình di sản tư liệu của nhân loại. Có nhiều loại ảnh như nghệ thuật, báo chí, khoa học, trong đó mảng bưu ảnh và ảnh lưu niệm cá nhân và gia đình luôn chiếm số lượng lớn nhất và trở thành nhu cầu không thể thiếu trong đời sống của con người. Đây là loại di sản ảnh được quan tâm và có giá trị nhất trong cuộc sống.

Bưu ảnh là một nguồn quan trọng để hình thành di sản ảnh. Trên thế giới, bưu ảnh ra đời từ khá sớm, gắn liền với sự phát triển của tem thư ngành bưu chính. Lúc đầu người ta gửi cho nhau những dòng chữ, thông điệp qua bưu điện, gọi là bưu thiếp, sau đó, con người nghĩ ra cách in hình ảnh trên bưu thiếp để tăng tính hấp dẫn hơn nên gọi là bưu ảnh. Ảnh thiếp hay bưu ảnh, người Pháp gọi là Carte Postale, còn Anh, Mỹ gọi là Post Card. Chơi bưu ảnh là thú chơi phổ biến của nhiều người. Bưu ảnh là hình thức giới thiệu, quảng bá, gìn giữ những hình ảnh về con người, thiên nhiên, cảnh quan của một vùng đồng thời lưu niệm hình ảnh, ký ức… Trên bưu ảnh thường đóng dấu nhật ấn của bưu cục ghi rõ ngày tháng năm gửi thư bưu ảnh. Và đây là dấu chỉ xác thực nhất để nhận biết rõ mốc thời gian. Từ năm 1889 – 1945, Pháp đã phát hành tổng cộng 75 bộ tem Đông Dương với 493 mẫu tem. Trên bưu ảnh mà người sưu tầm tem tập hợp được ta thấy luôn dán kèm theo những con tem Đông Dương như Cô gái cầm cành ô liu, đặc biệt là những con tem mang màu sắc bản địa như tem Cô gái An Nam với gương mặt nhìn ngang, tóc bới gọn gàng sau ót; tem Phụ nữ An Nam, Phụ nữ Bắc Kỳ, nữ nông dân cày ruộng… Các nhà nhiếp ảnh người Pháp thời đó thường chụp và đưa vào thiệp Tết (Tết Tây) những hình ảnh độc và lạ của nước bản xứ như chiếc áo tứ thân, chiếc khăn mỏ quạ hay khăn vấn, cái nón quai thao, hàm răng hạt huyền và nhất là nhan sắc phụ nữ… Có thể kể tên nhiều nhà nhiếp ảnh người Pháp chụp và phát hành bưu ảnh để ngày nay ta có một kho tàng di sản ảnh vô giá. Ở Bắc Kỳ (Tonkin) có những tên tuổi như Dieulefils (1862-1937), Passignat, Moreau, Fauvel, Crébessac, Bonal, Dufresne…; ở Trung kỳ (Annam) như Pierre Dieulefils, Fajolle, Thanh Ba..; ở Nam Kỳ (Cochinchine) như Dieulefils, Poujade de Ladevèze, Planté, Crespin, Nadal, Wirth, Mottet… Ngoài ra, những nhà nhiếp ảnh như Emile Gsell (1838-1879), Gustave Ernest Trumelet-Faber (1852-1916), Charles Edouard Hocquard (1853-1911), Aurélien Pestel (1855-1897), Firmin – André Salles (1860-1929)… cũng có đóng góp to lớn trong kho tàng di sản ảnh về Việt Nam.

Ảnh lưu niệm có sức hút đối với mọi người và mãi trường tồn với thời gian. Mỗi thời điểm, mỗi cá nhân gia đình có cách thức để quan tâm tới hình ảnh khác nhau. Càng ngày càng có nhiều đối tượng tham gia làm nên di sản ảnh lưu niệm cá nhân. Trước đây có sự kiện nào đó, người ta mời “phó nháy” đến chụp ảnh, ngày nay, nhiều người có máy ảnh riêng, nhất là ảnh kỹ thuật số, ảnh du lịch mini bán chuyên nghiệp, điện thoại… họ có thể tự ghi lại hình ảnh của cá nhân hay gia đình mình. Yếu tố làm nên giá trị của ảnh lưu niệm, gia đình không phải ở tính nghệ thuật mà chính là ở tính lịch sử. Nhờ những bức ảnh lưu niệm của gia đình, dòng họ… mà chúng ta tìm còn thấy cả một pho tư liệu gắn với lịch sử của quê hương, đất nước. Trong bộ ảnh gia đình phảng phất hình ảnh đất nước.

Giá trị của di sản ảnh

Từ khi nhiếp ảnh ra đời, đã để lại cho người đời sau được biết và được nhìn rõ hơn về quá khứ theo quan điểm so sánh “trước và sau”, “xưa và nay”. Giá trị lớn nhất của di sản ảnh là tính chân thật, thể hiện qua câu nói dân gian: “Trăm nghe không bằng mắt thấy”. Nhờ những bức ảnh này mà ta vẫn có thể tìm lại những cái đã lùi vào dĩ vãng, nhiều điều thú vị của thời quá khứ: từ cách ăn mặc đến sinh hoạt, lễ hội, mưu sinh của các tầng lớp người Việt xưa, đường phố, chợ búa hay phong tục cưới xin, ma chay, sinh hoạt đời thường của các tầng lớp người Việt xưa. Di sản ảnh là nguồn tư liệu quý giá để các nhà sử học, các nhà sưu tầm hình ảnh quá khứ tái hiện dấu xưa của Hà Nội, Sài Gòn, Huế hay một số địa phương trong nước. Các cơ quan xuất bản, thông tấn, báo chí trong nước cũng đã quan tâm sưu tầm ảnh, xuất bản các ấn phẩm có giá trị như “Huế – Hà Nội – Sài Gòn xưa và nay”, phối hợp với các địa phương để thực hiện, biên soạn các công trình địa chí, sách ảnh. Trung tâm Bảo tồn di sản di tích Hội An gần đây đã phát động cuộc sưu tầm ảnh lưu niệm trong dân chúng, hiến tặng của du khách về ảnh tư liệu và đã cho ra đời tập sách ảnh: “Hội An ngày ấy”. Hình ảnh có giá trị về Hội An xưa còn được in phóng lớn để trưng bày tại các di tích như Chùa Cầu, nhà cổ trong phố cổ. Những nhà sưu tầm tư nhân cũng tích cực “vào cuộc” và hình thành các trang web chuyên về ảnh xưa như: “Lịch sử Việt Nam qua ảnh”, “Hình xưa bóng cũ”… Họ còn tìm kiếm trên mạng xã hội, trang web của các bảo tàng nước ngoài những hình ảnh giá trị về đất nước Việt Nam xưa và chia sẻ trên facebook để mọi người cùng xem. Một số nhà sưu tầm như Tam Thái (thành phố Hồ Chí Minh), Nguyễn Văn Phúc (Đồng Nai) cũng đã sưu tầm hàng nghìn ảnh xưa và đã xuất bản, triển lãm các bộ sưu tập ảnh về Sài Gòn, Gia Định, Đồng Nai, Biên Hòa… được công chúng hào hứng đón nhận.

Những thông tin, chi tiết trên một bức ảnh xưa có thể mang lại những hữu ích trong nghiên cứu, bảo tồn, bảo tàng…Ví dụ phục hồi hiện vật (mũ áo vua quan…), trùng tu di tích đã bị hư hại, tàn phá do thời gian và chiến tranh; phục hồi di sản văn hóa dân gian đã bị mai một như tác phẩm điêu khắc gỗ, nhà cửa… Khi trùng tu cổng tam quan Chùa Bà Mụ ở Hội An, những người làm công tác trùng tu cũng đã dựa vào những bức ảnh xưa của Viện Viễn Đông Bác Cổ. Những bức ảnh chụp các di tích kiến trúc ở Hoàng thành, lăng tẩm, chùa chiền ở cố đô Huế được người Pháp chụp ngày xưa là nguồn tư liệu quý để trưng bày, trùng tu, gia cố, tôn trọng tính chân xác của các di sản mà tiền nhân để lại.

Ảnh là một loại “hiện vật” quan trọng trong các bảo tàng. Tại bảo tàng thường có nhiều sưu tập ảnh với bộ hồ sơ ảnh (photographic log) rõ ràng. Ở khâu trưng bày, đôi khi ảnh còn hấp dẫn công chúng hơn cả hiện vật thật. Đơn giản vì ảnh có thông tin, có hồn và có cảm xúc. Cho đến nay tất cả các bảo tàng trên thế giới đều coi ảnh là những bộ sưu tập có giá trị của quốc gia, thậm chí của nhân loại. Các bảo tàng sử dụng ảnh chụp tại một địa điểm nào đó vào các thời điểm khác nhau để tái hiện một sự kiện lịch sử. Tại dinh Thống Nhất, trong năm 2017 có cuộc trưng bày ấn tượng: “Từ dinh Norodom đến dinh Độc Lập 1868-1966”. Cuộc trưng bày này kể câu chuyện gần 100 năm của một dinh thự nổi tiếng. Đây là một cuộc trưng bày không hiện vật mà xuyên suốt, chủ đạo chỉ có thể là ảnh. Ảnh làm thành câu chuyện, câu chuyện làm thành bức tranh lịch sử ký ức sinh động, tính đến năm 2018 vừa tròn 150 năm.

Trang phục của nữ sinh tại Hội An vào đầu thế kỷ XX. Ảnh: TL

Rõ ràng, di sản ảnh là một vốn quý. Để phát huy di sản vô giá này, chúng ta cần quan tâm hơn nữa đến việc nghiên cứu, sưu tầm, xây dựng bộ sưu tập, quản lý và khai thác hình ảnh như một loại hình di sản văn hóa. Các cơ quan như bảo tàng, nhà lưu niệm, nhà truyền thống cần tổ chức nghiên cứu, sưu tầm về ảnh gia đình cùng những câu chuyện của chúng để phục vụ cho việc góp phần bảo tồn di sản ảnh. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu (database) mở để phổ biến trong công chúng. Cần sớm hình thành bộ phận chuyên trách về bảo tàng ảnh tại các bảo tàng tỉnh hoặc Bảo tàng Mỹ thuật (như Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng). Các ngành và các địa phương nên quan tâm đến di sản ảnh càng sớm càng tốt vì lợi ích lâu dài của nó trong cuộc sống đương đại và các thế hệ mai sau.

                                                                           T.T.V