Cái duyên với nhiếp ảnh xứ Quảng

Năm 2018, nhiếp ảnh thế giới đang chuẩn bị cho một sự kiện quan trọng, đó là việc kỷ niệm 180 năm ra đời, tính từ thời điểm công bố phát minh chiếc máy ảnh đầu tiên của Louis Daguerre. Ngày 17.01.1839, Viện Hàn lâm khoa học Pháp công bố phát minh của Louis Daguerre (1787-1851) tìm ra kỹ thuật ghi hình và lưu giữ hình ảnh trên bề mặt kim loại, khởi đầu của kỹ thuật nhiếp ảnh – Photographie. Chiếc máy ảnh do Dageurre chế tạo, thu ảnh trên tấm đồng phủ bạc (plate), được thế giới công nhận là phát minh siêu phàm, sáng chế vĩ đại, bắt đầu cho sự phát triển kỳ diệu của bộ môn nghệ thuật này. Một điều đáng lưu ý là do những cơ duyên của lịch sử mà xứ Quảng cũng là nơi tiếp cận, thụ hưởng, hình thành nên những bức ảnh đầu tiên ở Việt Nam.

Bức ảnh Đồn binh Non Nay chụp vào năm 1845

Việt Nam là nước đầu tiên của vùng Đông Nam Á có điều kiện tiếp cận rất sớm với nghệ thuật nhiếp ảnh. Chỉ 6 năm sau ngày chính phủ Pháp công bố phương pháp chụp ảnh của Louis Daguerre, thì vào năm 1845, dưới thời vua Thiệu Trị, do những tình cờ của lịch sử, đã có hai bức ảnh đầu tiên của nhiếp ảnh gia người Pháp Alphonse Jules Itier chụp ở xứ Quảng và cũng là lần đầu tiên ở Việt Nam được công bố. Alphonse Jules Itier lúc đó là phóng viên được cử đi theo phái đoàn Pháp sang Trung Hoa ghi hình sự kiện ký hiệp ước Hoàng Phố giữa Pháp và Trung Hoa. Trên đường trở về, tàu L’Alemène đã ghé bến Tiên Sa, Đà Nẵng. Lúc tàu cập cảng, Alphonse Jules Itier đã tranh thủ lên bờ chụp được vài bức ảnh. Đó là bức ảnh “Đồn binh Non Nay”, có tài liệu gọi là “Đồn Hai” và “Bến cảng Đà Nẵng” chụp vào ngày 31.05.1845. Alphonse Jules Itier còn chụp bức ảnh liên quân Pháp – Tây Ban Nha trên tàu chiến, chuẩn bị mở đầu cho đợt tấn công vào bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng. Alphonse Jules Itier chụp bức ảnh này bằng loại máy Daguerreréotype. Những bức ảnh này hiện được trưng bày và lưu giữ ở Bảo tàng Nhiếp ảnh Pháp, đánh dấu những bước phát triển đầu tiên của nghệ thuật nhiếp ảnh thế giới và nhiếp ảnh Việt Nam. Gần đây, những người chuyên sưu tầm di sản ảnh cũng giới thiệu những bức ảnh này trên các trang mạng như photolife.vn, in trên công trình sách ảnh của Tạp chí Xưa và Nay…

Vào năm 1863, Phạm Phú Thứ (1821-1882) và một số quan lại của triều Nguyễn tham gia đoàn đi sứ là những người đầu tiên được tiếp cận với kỹ thuật nhiếp ảnh và được người Pháp chụp hình, để lại những bức ảnh tư liệu giá trị về chân dung, phẩm phục của họ. Phạm Phú Thứ là thành viên trong đoàn Sứ bộ triều Nguyễn đến Pháp xin chuộc lại 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ mà triều đình đã ký nhượng cho Pháp theo hòa ước tháng 6 năm 1862. Kết quả không thành. Phái bộ Việt Nam đã được Pháp chụp cho một số tấm ảnh để “trình Quốc trưởng” – vua Pháp, làm lưu niệm. Ảnh được chụp trên kính ảnh có tráng chất cảm quang. Phạm Phú Thứ kể lại rất chi tiết trong Tây hành Nhật ký: “Ngày mồng tám… chúng tôi lần lượt mặc phẩm phục lên nhà lầu lợp kính trong quán để chụp ảnh, quán này có mấy gian trên tầng lầu mà mái và tường đều lợp bằng pha lê để lấy ánh sáng mặt trời. Cách chụp ảnh làm như thế này: Trước hết, lấy nước thuốc bôi vào miếng kính, xong đặt tấm kính vào trong ống kính. Người được chụp đứng trước nhìn vào ống kính, ánh sáng mặt trời lọt vào ống kính làm cho hình người ta in lên tấm kính, tóc tai không sai chút nào…”. Sự kiện này đã để lại đời sau những bức ảnh lịch sử quý giá trong kho tàng di sản ảnh. Ngoài bức ảnh chụp chân dung từng người, đáng chú ý là bức ảnh chụp chung toàn đoàn đi sứ, người ngồi giữa là Phan Thanh Giản, Chánh sứ, Kinh lược sứ Nam Kỳ, 68 tuổi, quê Vĩnh Long. Bên tay phải cụ là Ngụy Khắc Đản, Bồi sứ, 48 tuổi, quê Nghệ An. Bên tay trái cụ là Phạm Phú Thứ, Phó sứ, 44 tuổi, quê Quảng Nam.

Những ngư dân ở xứ Quảng xưa

Xứ Quảng cũng là địa điểm hấp dẫn của các nhiếp ảnh gia nước ngoài sau này. A.Pelissier là nhà nhiếp ảnh người Pháp có nhiều bức ảnh về Đà Nẵng. Pelissier cũng là người tham gia in ấn, nhà xuất bản bưu thiếp. Nhưng khi in ấn, ông thường không ghi rõ tên của người chụp ảnh. Bộ bưu thiếp của ông xuất bản từ năm 1900 đến 1920. Mặc dù không thống kê có bao nhiêu loạt ảnh bưu thiếp, nhưng địa chỉ nhà xuất bản đóng tại thành phố Đà Nẵng và được lưu hành và bán bưu ảnh ra trên thị trường trong dịp đấu xảo tại Marseille 1906. Ông đã chụp và xuất bản những tấm bưu thiếp mô tả cảnh xây dựng tuyến đường sắt Đà Nẵng – Huế, những cảnh bãi biển miền Trung… Ga Đà Nẵng xưa, được xây dựng vào năm 1905 trên đường Lagtie (nay là đường Hải Phòng), Gare principale de Tourane – Old. Đường rail hỏa xa và Ga phụ chạy dọc sông Hàn. Tàu hỏa chuyển hàng hóa và khởi hành tại đây. Có rất nhiều hình ảnh về  tàu lửa từ Đà Nẵng đi Huế. Trong hình ảnh thấy rõ những nhân viên hỏa xa đang tất bật cho chuyến khởi hành. Thị dân Đà Nẵng phần lớn đi chân đất, nam nữ đều đội nón lá có vành rộng… Hình ảnh những ngư dân đánh cá ở Đà Nẵng, trông họ rất khỏe mạnh, vạm vỡ và sạm nắng. Ảnh chụp cho thấy sinh hoạt, nhà cửa chủ yếu bằng tranh tre, có mái rất thấp để tránh bão tố khắc nghiệt thường xuyên của vùng này. Làng Thanh Khê xưa (ven đường xe lửa) nhà cửa thấp, hầu hết bằng tre, lợp lá hoặc rơm rạ. Hình ảnh những đứa trẻ chơi trên vùng cát dưới chân núi Sơn Trà xưa, chúng không áo, không quần. Núi Ngũ Hành Sơn (ảnh chụp cách đây ngót 100 năm) với quang cảnh chùa cổ Tam Thai. Những bức ảnh đầu tiên về Viện Bảo tàng Chàm, được thành lập vào năm 1919. Bức ảnh này cho thấy thời kỳ này chưa có bảo tàng Chàm, những hiện vật được người Pháp tập trung về đây (vườn trưng bày) vào khoảng năm 1900 trong đó có vật linh, bò Nandin, con vật tín ngưỡng của người Champa. Các nhà nhiếp ảnh khác cũng có những bộ ảnh giá trị về Xứ Quảng như hình ảnh ghe bầu Quảng Nam, bờ biển, rừng thông Đà Nẵng, di tích Hải Vân Quan… Trong số đó phải kể đến bộ ảnh của Jean-Yves Claeys chụp cảnh ghe thuyền đánh cá tại vịnh Đà Nẵng, nghề Nung vôi ở Hội An… được chụp vào những năm 1938/1947.

Những ảnh về Đà Nẵng, Hội An những năm 1989-1990 được đăng trên Facebook của nhiếp ảnh gia Doi Kuro, người Nhật. Thời ấy du lịch chưa phát triển, cuộc sống ở nơi đây toát lên sự chân chất, mộc mạc…Đó là ảnh đẹp chụp về phố cổ Hội An, tiêu biểu như: Miếu Quan Công, một chuyến đò đầy qua sông Thu Bồn, quán ăn vỉa hè, bên ngoài một hiệu ảnh… Năm 2011, phóng viên chiến trường người Đức tên là Jochen Voigt đã trao tặng cho Trung tâm quản lý di sản, di tích Hội An 125 ảnh chụp tại Việt Nam trong những năm chiến tranh ác liệt, trong đó có đô thị cổ Hội An.

Xứ Quảng là nơi có bề dày về hoạt động nhiếp ảnh. Nơi đây từng có những tên tuổi như Lê Bân, Huỳnh Sỏ, Trương Trừng… Bức ảnh “Tát nước”, ảnh Trương Trừng, từng đoạt giải Nhất cuộc thi ảnh do Toàn quyền Đông Dương tổ chức năm 1940. Tác phẩm này được in trên tờ giấy bạc Đông Dương. Tác phẩm “Mầm non kiến tạo”, ảnh Huỳnh Sỏ được đánh giá cao và được chọn triển lãm tại Nhật bản năm 1959. Nhà nhiếp ảnh Vĩnh Tân sở hữu bộ ảnh quý giá về Hội An xa xưa mà bất cứ nhà nghiên cứu, sưu tầm về Hội An nào cũng cần phải tra cứu, tham khảo để có cái nhìn so sánh về Hội An xưa và nay.

Từ đó đến nay, người Quảng đã biết khai thác và phát huy tính ưu việt của một ngành khoa học nghệ thuật mới để phục vụ dân sinh. Nhiếp ảnh Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng hiện nay phát triển về nhiều mặt. Đây là hai địa phương có hoạt động nhiếp ảnh sôi nổi, giành được nhiều giải thưởng trong các cuộc thi trong nước và quốc tế. Nhiều nhà nhiếp ảnh đã định danh trong làng nhiếp ảnh Việt Nam. Tác phẩm nhiếp ảnh của họ có thế mạnh trên các thể loại như báo chí, nghệ thuật, khoa học, di sản, góp phần quảng bá hình ảnh của quê hương, lưu giữ những tư liệu ảnh quý về quá trình hình thành, xây dựng phát triển và bảo vệ Tổ quốc.

                                                                       T.T.V