Biển cả ám ảnh

BOX: Nguyễn Mỹ Dũng sinh năm 1958, quê quán ở  phường Thọ Quang, quận Sơn Trà, TP. Đà Nẵng. Anh tham gia nhiếp ảnh từ năm 1984, hiện nay anh là hội viên Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam. Anh đã tổ chức một số triển lãm ảnh với các chủ đề như “Tự do” (năm 2003 tại Đà Nẵng); “Phụ nữ” (năm 2005, anh cùng một số nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tổ chức tại Mỹ); “Nhìn” (năm 2010 tại Hà Nội và Đà Nẵng); “Biển đảo” (năm 2014 tại Đà Nẵng). Hiện anh đang hoạt động nhiếp ảnh tự do.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Mỹ Dũng

Mỹ Dũng là nghệ sĩ nhiếp ảnh nhiều đam mê. Nhiều năm trước, tôi đã làm hẳn một phim chân dung về cuộc sống lang bạt của anh với cái tên đúng với tinh thần của phim: “Phía sau ống kính”… Bẵng một thời gian dài không gặp nhau, tình cờ gặp lại, đã thấy Mỹ Dũng đánh dấu tiếp những chặng đường sáng tác mới của mình bằng bộ sưu tập ảnh đầy đặn về biển. Sinh ra, lớn lên và gắn bó với những làng biển miền Trung, có lẽ đây là những tấm ảnh tâm huyết nhất của những năm tháng này, khi mà theo anh, quỹ thời gian cho sáng tác của mình không còn nhiều nữa…

Việt Nam là một đất nước nằm ven theo chân sóng. Dọc theo hơn 3000 km bờ biển là những cộng đồng cư dân có lịch sử, văn hóa, truyền thống, nghề nghiệp… gắn liền với biển. Sóng biển trong ảnh Mỹ Dũng đã vỗ dặt dìu qua bao thế hệ người dân Việt từ thăm thẳm những ngày mở nước thuở Âu Cơ và Lạc Long Quân chia nhau lên rừng xuống biển đến tự bây giờ… Cũng từ xưa, nghệ thuật Việt sinh ra, ngoài những cánh đồng lúa nước bát ngát cánh cò, ngoài những sông suối giăng mắc khắp các cánh rừng đại ngàn, còn được nuôi dưỡng từ tiếng sóng vỗ ngàn khơi, bảng lảng trong khói bếp từ những nóc nhà của những vạn chài và thấm đậm vị mặn mòi của biển… Trong  bốn chủ đề lớn của nghệ thuật Việt là “ngư tiều canh mục”, trong đó “ngư” là yếu tố được nhắc đến trước tiên. Vì thế, cũng dễ hiểu, khi Mỹ Dũng dành phần lớn thời gian sáng tác của mình dành cho biển cả và những ngư dân mà anh thân thuộc…

Tác phẩm Giải bày

Những lát cắt đời sống lần này trong tư duy Mỹ Dũng thiên về toàn cảnh bằng những cái nhìn có khoảng cách. Dĩ nhiên, trước tiên là sóng. Những chiếc ghe dài, những chiếc thuyền thúng, những làng mạc nằm gối mình lên sóng tưởng như đã ngủ quên trong tiếng ru của biển, những khu đền đài, nhà thờ, lăng tẩm của những làng biển đưa người xem hướng về thế giới tinh thần của những cộng đồng cư dân ven biển vốn rất sâu nặng và đa dạng. Và giữa những thứ đó là hình ảnh con người lao động…

Người làng biển ăn sóng nói gió. Khác với nhiều nghề, có thể do môi trường làm việc, do nghề nghiệp đặc thù, người dân làng biển cả đời chỉ quen đối thoại với biển cả. Khi giong lưới ra khơi, một con thuyền là một xã hội thu nhỏ, trong đó, các thành viên xem nhau như trong một gia đình. Quan hệ giữa các thành viên trên con tàu giữa biển khơi, trong thế đơn lẻ, thường dựa vào nhau với tất cả sự tin tưởng, chân thành. Người làng biển ít khép kín, họ trọng sự cởi mở, mọi thứ với họ thường hồn nhiên, đơn giản. Hạnh phúc của người dân biển trong ảnh Mỹ Dũng cũng thế, đơn giản và hồn nhiên… Xem ảnh Mỹ Dũng, ta gặp tràn ngập những nụ cười. Nụ cười hồn nhiên khi vá lưới, nụ cười mãn nguyện lúc được mùa, nụ cười hồn hậu khi chia tay vợ con trước mỗi chuyến đi, nụ cười thân thiện khi chia sẻ việc nghề… Những nụ cười thật đẹp và tươi tắn trên những gương mặt đàn ông và đàn bà. Hướng ra phía biển, nụ cười đàn ông át đi những mưa rền sấm động, làm dịu những bão giông gian khó của những chuyến khơi xa. Hướng vào làng mạc, những nụ cười đàn bà làm vơi đi những âu lo, chờ đợi, chia sẻ nhau những vất vả ngày thường…

Tác phẩm Nối nghiệp

Và, trên background của biển xanh, những đường nét nâu đằm của làn da rám nắng, màu thô mộc của những chiếc nón lá đi qua nắng mưa, vết khô mồ hôi muối còn đọng trên những chiếc áo bạc màu… đã tôn lên vẻ đẹp rạng ngời của những nụ cười bất tận đi qua năm tháng… Ảnh Mỹ Dũng đậm đặc các dấu tích liên quan đến tôn giáo, tín ngưỡng của các cộng đồng cư dân liên quan nghề biển. Do đặc thù nghề nghiệp, ngư dân là một trong những bộ phận có đời sống tín ngưỡng phong phú và đa dạng nhất trong các cộng đồng người Việt… Cả đời gắn bó với biển, biển vừa là nơi cho họ cuộc sống áo cơm nhưng cũng vừa là môi trường tiềm ẩn nhiều rủi ro trong hành trình sống. Vì thế, ứng xử với biển cả trong đời sống vật chất và tinh thần là ứng xử gần như là duy nhất và xuyên suốt của người làng biển…

Trước thiên nhiên, con người rất nhỏ bé. Xem ảnh Mỹ Dũng, trước biển, cảm giác ấy càng rõ rệt và tuyệt đối. Mẹ biển, đấy là từ thường hay gặp trong đời sống tinh thần của hầu hết các ngư dân. Trong thế giới tâm linh, ngoài chuyện thờ tự ông bà cha mẹ, những người thuộc thế hệ trước mình như người Việt nói chung, cư dân biển còn để cả niềm thành kính lớn lao của mình dành cho biển cả và những gì thuộc về biển cả. Tục thờ cúng cá Ông, lễ hội cầu ngư, lễ hạ thuyền, rước thuyền… và nhiều sinh hoạt tín ngưỡng đa dạng khác bắt nguồn từ tâm thức đó…

Ảnh Mỹ Dũng ở phần này đưa người xem một mặt nghiêm cẩn, thành kính hướng về chân trời xa thẳm của biển nặng tính thần bí, một mặt khác, quay về các làng biển với nỗi mong đợi, ước vọng trần thế về cuộc sống cơm áo của các vạn chài… Ở đây, ta bắt gặp hình ảnh những lăng mộ cá Ông và tục thờ cá Ông, những buổi cúng tế nghiêm trang cầu an, cầu lợi, những sinh hoạt lễ hội mang tính cộng đồng cao, những buổi biểu diễn hát bả trạo, cầu ngư mà cả diễn viên lẫn khán giả đều là những người cả đời lao lực gắn liền với biển… Đằng sau những bức ảnh, một thế giới phong phú và huyền ảo của những giấc mơ về cuộc sống ấm no, về những mong đợi an bình và cả những khát vọng lẽ phải, công bằng bao đời… của người làng biển. Các góc máy ấn tượng, việc lựa chọn chi tiết cho các bức ảnh, và tình cảm trân trọng của người cầm máy là những điểm rất đáng ngợi khen. Phải yêu các làng biển căng mình trong gió cát, phải quý mến những con người làng biển tâm hồn đơn giản, cởi mở, Mỹ Dũng mới có những tấm ảnh đẹp và ấn tượng như thế về đề tài rất cũ và cũng rất mới này.

Mỹ Dũng đang có ý định làm sách. Quá tốt, nếu các ảnh này nằm lại bên nhau trong một tập hợp có chủ đích. Chúng ta chờ đợi anh như chờ đợi một bình minh của biển sau những ngày biển động…

T.V.Q