Y phục của hoàng hậu Champa

Trong quá trình hình thành và phát triển, người Chăm đã để lại nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể hết sức quý giá, trong đó có di sản trang phục dân gian và cung đình. Trang phục cổ xưa của người Chăm hiển hiện trên các tác phẩm điêu khắc đá và còn lưu giữ, trưng bày ở các bảo tàng, bộ sưu tập hiện vật tư nhân. Điều thú vị nhất là hiện nay, y phục của hoàng hậu, công chúa Chăm thuộc những vương triều cuối cùng của vương quốc Champa (thế kỷ 17-18) vẫn còn được lưu giữ và trưng bày ở Kho mở Hoàng tộc Chăm huyện Bắc Bình (Bình Thuận) và được xem là những báu vật.

Hiện nay, tại nhà công chúa Nguyễn Thị Thềm (còn gọi là Nai Thềm), là hậu duệ vua Chăm, được kế thừa, lưu giữ bộ sưu tập báu vật hoàng tộc Chăm thuộc vương triều vua Po Klaong Mânai, Po Klaong Ghul – đó là các đời vua Chăm cuối cùng ở thế kỷ 17-18, với gần 100 hiện vật, trong đó có nhiều bộ trang phục, trang sức của hoàng hậu và công chúa. Áo hoàng hậu hoàn toàn khác hẳn với các loại áo khác trong hoàng tộc. Trong bộ áo của hoàng hậu, hiện còn giữ một chiếc áo làm bằng nỉ đỏ, lớp trong lót vải lụa, hai dây thắt lưng dính liền áo. Tay dài viền kim tuyến và có nhiều đường viền gắn các hạt phát sáng. Có đến chín cái áo mà hoàng hậu thường ngày hay mặc, áo được làm bằng vải thổ cẩm Chăm có trang trí đường viền xung quanh cổ và tà, tay áo bởi các sợi dây kim tuyến. Đặc biệt quý hiếm là chiếc chụp tóc hình nhủ, làm bằng vàng cao 9,5cm chu vi 12cm, đôi bông tai, vòng xuyến của Hoàng hậu Po Bia Som. Xung quanh chụp tóc chạm nổi hình tượng con Makara và nhiều họa tiết đẹp mắt. Đến nay, chỉ biết được Hoàng hậu Po Bia Som là người cuối cùng sử dụng cái chụp tóc và chiếc vương miện. Tuy nhiên, chiếc vương miện hoàng hậu không còn nữa vì vào năm 1945, khi phát động “Tuần lễ vàng” kêu gọi nhân dân đóng góp tài lực xây dựng đất nước, một số cổ vật đã được bà Nguyễn Thị Thềm hiến tặng, trong đó có vương miện của Hoàng hậu Po Bia Sơm. Tại đền thờ vua Po Klaong Mânai, bức tượng hoàng hậu tạc bằng đá trên đầu có đội chụp tóc giống với hiện vật đang lưu giữ, trưng bày ở Kho mở Hoàng tộc Chăm Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận.

Bộ chụp tóc của hoàng hậu PoPiaSan

Ngoài ra, tại Kho mở này còn có nhiều hiện vật khác là phục sức của hoàng hậu như chăn, có đến 20 cái, được làm từ vải thổ cẩm Chăm có hoa văn hình Makara bằng kim tuyến trang trí đường viền xung quanh, kích thước (dài 31cm, rộng 63cm). Kim ô đội đầu của hoàng hậu có hai cái, vành nạm bằng các hạt kim sa phát sáng và trang trí xung quanh bằng những sợi dây kim tuyến, kích thước đường kính 14,5cm; dày 6cm. Khăn Prăm của hoàng hậu có ba cái, bằng vải thổ cẩm Chăm có trang trí đường viền xung quanh bởi các sợi dây kim tuyến, kích thước dài 88cm, rộng 20cm. Dây thắt lưng hoàng hậu có hai sợi, được làm từ vải thổ cẩm Chăm có hoa văn hình Makara bằng kim tuyến, kích thước dài 74cm ; rộng 3cm. Bên cạnh đó còn có một số trang phục của công chúa như ba chiếc áo được làm bằng vải thổ cẩm Chăm có trang trí đường viền xung quanh cổ, tà và tay áo trang trí bởi các sợi dây kim tuyến, kích thước trung bình dài 40cm, rộng 18cm, tay áo dài 20cm. Chăn của công chúa có một cái, được làm từ vải thổ cẩm Chăm có hoa văn hình Makara bằng kim tuyến trang trí đường viền xung quanh, kích thước dài 32cm, rộng 24cm.

Kim ô đội đầu của hoàng hậu Chăm

Trang phục hoàng hậu và công chúa làm bằng những loại vải thổ cẩm Chăm, được dệt rất tinh xảo, hoa văn, màu sắc đẹp mắt, thể hiện bàn tay tài hoa của những thợ dệt cung đình xưa, thể hiện nét đài các, sang trọng tương xứng với vị thế của hoàng gia. Cùng với những hiện vật khác, bộ sưu tập y phục của hoàng hậu, công chúa Chăm là những báu vật còn lưu lại cho đến ngày nay. Câu chuyện về phục sức của hoàng hậu Chăm còn lưu truyền, thể hiện khá đậm nét trong ký ức dân gian. Trong đời sống tâm linh, người Chăm vẫn còn tái hiện những nghi lễ liên quan đến trang phục cung đình xưa, mà tiêu biểu là Lễ rước y trang trong Lễ hội Katê. Người Chăm sắm đầy đủ trang phục để dâng cúng cho thần linh, vua, hoàng hậu trong lễ hội Katê. Với lòng thành kính của mình người Chăm không chỉ sắm có ba bộ trang phục cho vua, hoàng hậu mà còn có thể nhiều bộ, càng nhiều càng tốt, tùy theo điều kiện kinh tế của mỗi năm. Đó là những thứ vải vóc, lụa, hàng thổ cẩm hảo hạng, có hoa văn, màu sắc đẹp. Tuy nhiên, theo thời gian, việc bảo quản không tốt, nhiều loại vải, y phục của thần vua đã bị hư hỏng hoặc mất mác.

Ngày nay, vào dịp lễ hội Katê, người Chăm mua vải vóc mới mua từ các làng dệt thổ cẩm để dâng cúng. Khi y trang đã được rước lên đền tháp, thầy cả Chăm, bà bóng và các vị chức sắc tiến hành lễ tắm rửa tượng và thay y phục mới cho vua, hoàng hậu. Cả sư mang bình nước thiêng ra để tưới tắm, tẩy rửa tượng vua, hoàng hậu (pamưnay yang) rồi dâng lễ, thay lễ phục mới. Thầy Kadhar vừa kéo đàn Kanhi vừa hát bài tụng ca. Tượng vua và hoàng hậu được tắm sạch sẽ, đội mão, mặc áo, váy, dây lưng và cuối cùng mang đôi giày về hưởng lễ vật Katê. Những người tham gia cùng khấn tế mời vua, hoàng hậu nhận lễ và cầu xin sự phù hộ của họ cho con cháu.

Bộ trang phục của hoàng hậu Champa nói riêng, báu vật của hoàn tộc Chăm nói chung được lưu giữ ở Kho mở huyện Bắc Bình, tỉnh Binh Thuận là  là bằng chứng vật chất và tinh thần cuối cùng của vương quốc Champa. Du khách đến đây được tham quan những báu vật với nghệ thuật chạm khắc tinh xảo, kỹ thuật đúc vàng, bạc, luyện kim của người Chăm khá cao một thời nổi tiếng. Bên cạnh những đồ bằng vàng, bạc đồng, còn những vải thổ cẩm với hoa văn dệt rất tinh xảo qua bàn tay tài hoa của những thợ dệt cung đình. Toàn cảnh kho báu Chăm sẽ giúp du khách có thể hình dung được góc nhỏ của hoàng gia Chăm một thời nổi tiếng ở dãy đất miền Trung và cả vùng Đông Nam Á mà hiện nay còn sót lại.

T.V