Vai trò của làng gốm Thanh Hà, Hội An đối với đời sống kinh tế – xã hội – văn hóa trong vùng

Làng gốm Thanh Hà nằm ở phía Tây Hội An, cách trung tâm phố cổ khoảng 3km, là một trong những làng nghề truyền thống có lịch sử khá lâu đời ở Hội An – Quảng Nam. Hơn 4 thế kỷ ra đời và tồn tại, làng gốm Thanh Hà hôm nay vẫn giữ nguyên những giá trị vốn có của mình, góp phần làm giàu hơn những giá trị vật chất và tinh thần trong đời sống của cư dân Hội An nói chung, Thanh Hà nói riêng.

Hội thi nặn 12 con giáp trong Lễ hội giổ tổ nghề gốm

Ngay từ khi đặt chân lên mảnh đất Đàng Trong, tổ tiên các tộc tiền hiền làng Thanh Hà đã biết khai thác những thuận lợi của điều kiện tự nhiên và xã hội để phát triển ngành nghề, phục vụ cho nhu cầu cuộc sống của mình. Làng gốm Thanh Hà với dòng sản phẩm gia dụng đã đáp ứng được nhu cầu cuộc sống của cư dân địa phương hàng mấy trăm năm. Từ những dụng cụ để nấu nướng, chứa đựng, các dụng cụ khác dùng trong sinh hoạt hàng ngày hay các dụng cụ phục vụ một số ngành thủ công khác, làng gốm Thanh Hà đều có thế sản xuất. Nơi đây giữ vai trò khá quan trọng trong việc đảm bảo cung cấp các dụng cụ phục vụ cho cuộc sống hàng ngày của cư dân trong vùng Hội An và những vùng lân cận trong tỉnh Quảng Nam.

Làng Thanh Hà xưa kia và phường Thanh Hà ngày nay là địa bàn có số lượng dân cư khá đông đúc. Nguồn tài nguyên đất đai ở đây khá dồi dào, tuy nhiên đất đai để sản xuất nông nghiệp lại không nhiều. Người dân sống bằng nhiều nghề khác nhau như khai thác thủy sản, trồng hoa màu, làm đồ gốm,… Do vậy việc làng gốm Thanh Hà ra đời và duy trì sự tồn tại của mình hàng mấy trăm năm đã góp phần giải quyết việc làm cho một lượng lao động cơ bản. Tư liệu gia phả của các tộc họ tiền hiền làng Thanh Hà cho thấy con cháu họ rất nhiều đời làm nghề gốm. Trong nghề này, tính chất di truyền biểu hiện rất rõ, từ đời ông, cha, con, cháu,… dường như ở thế hệ nào cũng có người làm gốm. Nghề gốm không đòi hỏi người lao động phải có nhiều đất – một tư liệu quan trọng để sản xuất dưới chế độ phong kiến. Họ có thể tự sản xuất hoặc đi làm thuê cho các hộ gia đình khác. Nghề gốm đối với họ có thể là nghề sản xuất chính nhưng cũng có thể là nghề phụ lúc nông nhàn. Hiện nay tại làng gốm, mặc dù số hộ làm gốm không nhiều như trước đây nhưng cũng góp phần giải quyết việc làm cho một số lao động. Ngay cả với những người già và trẻ em, những đối tượng được xếp vào nhóm không có khả năng lao động vẫn có thể làm việc với nghề gốm, đó là sản xuất sản phẩm con thổi để phụ giúp gia đình. Không chỉ giải quyết việc làm cho lao động là con em làng gốm, việc làng nghề này tiếp tục được duy trì và có những bước phát triển thời gian gần đây cũng đã thu hút lực lượng lao động từ địa phương khác đến đây làm việc.

Sự hình thành và phát triển của nghề gốm có vai trò quan trọng góp phần đa dạng hóa cơ cấu kinh tế làng Thanh Hà. Cơ cấu kinh tế của Hội An khá đa dạng với đầy đủ các nhóm ngành. Bên cạnh kinh tế nông nghiệp, ngư nghiệp truyền thống, thời kỳ thịnh vượng của thương cảng Hội An đã góp phần khai sinh một số ngành thủ công nghiệp, dịch vụ, buôn bán. Sự góp mặt của nghề gốm Thanh Hà làm phong phú thêm các ngành kinh tế thủ công nghiệp ở địa phương. Trước thế kỷ XVII, cơ cấu kinh tế của Hội An vẫn là nông nghiệp và ngư nghiệp, thủ công nghiệp lúc bấy giờ đã xuất hiện nhưng chỉ là nghề phụ, hỗ trợ cho nông nghiệp chứ chưa chuyên môn hóa. Sự phát triển mạnh mẽ của nghề gốm làng Thanh Hà từ thế kỷ XVII cùng với một số ngành thủ công nghiệp khác là nhân tố đẩy mạnh quá trình tách ra khỏi nông nghiệp của một số ngành thủ công nghiệp. Mức độ chuyên môn hóa trong sản xuất các loại sản phẩm đã bắt đầu phản ánh tính chất đặc trưng ngành nghề. Sự phục hồi của làng nghề trong thời gian gần đây góp phần tạo cơ hội cho các hoạt động dịch vụ ở làng nghề có cơ hội phát triển. Dịch vụ cung cấp nguyên liệu cho sản xuất, dịch vụ tiêu thụ sản phẩm và cả dịch vụ phục vụ du lịch. Từ làng nghề, một số dịch vụ kéo theo đang hình thành làm cho cơ cấu kinh tế của làng hiện nay cũng không đơn thuần với thủ công nghiệp là chủ đạo mà bên cạnh đó có cả dịch vụ và du lịch. Sự kết hợp này dù nhiều hay ít cũng mang lại những tác động tích cực, góp phần cải thiện đời sống của cư dân làng nghề.

Một số con giáp được các nghệ nhân làng gốm tạo tác

Bên cạnh đó, trong cơ cấu kinh tế của vùng, giữa nghề gốm và một số ngành nghề khác cũng có mối quan hệ với nhau. Đặc biệt các nghề cùng nằm trong phạm vi làng gốm. Đó là mối liên hệ chặt chẽ trong hoạt động trao đổi sản phẩm giữa cư dân làm nghề gốm, gạch, ngói, làm vôi, đánh bắt sông nước. Trước đây mối liên hệ này diễn ra thường xuyên nhưng hiện nay đã có sự thay đổi. Bởi khi đồ gốm gia dụng không còn tiện lợi nữa thì những người làm gạch, ngói, vôi, đánh bắt sông nước không còn mua sản phẩm gốm để làm vật dụng trong nhà. Nhưng ngược lại, những người làm gốm vẫn thường mua thực phẩm của những người làm nghề đánh bắt sông nước. Mặc dù mối quan hệ chỉ còn diễn ra theo một chiều nhưng nó đã không mất đi. Không những thế, việc sản xuất một số sản phẩm là dụng cụ của các ngành khác như cái mú dùng để lọc đường (nghề chế biến đường), âu suốt để đựng chỉ (nghề dệt),… cũng phản ánh mối liên hệ giữa các nghề thủ công với nhau. Ngoài mối liên hệ với một số ngành nghề khác, hiện nay việc làng gốm Thanh Hà phát triển loại hình du lịch làng nghề thì giữa làng nghề gốm Thanh Hà và một số làng nghề khác cũng phát triển loại hình này như làng rau Trà Quế, làng mộc Kim Bồng,… cũng có mối liên hệ với nhau trong việc hỗ trợ phát triển du lịch.

Sự hình thành và phát triển của làng nghề gốm Thanh Hà với loại hình vật liệu xây dựng, trong đó có ngói âm dương cũng trở thành một trong những nguyên nhân gián tiếp thúc đẩy sự ra đời của một nghề có lịch sử khá lâu đời tại Hội An, đó là nghề lợp ngói âm dương. Cùng với nhu cầu xây dựng mạnh mẽ tại cảng thị Hội An và nguồn nguyên vật liệu được đáp ứng đầy đủ, nghề lợp ngói âm dương đã để lại nhiều dấu ấn trong nền kinh tế. Trên những mái nhà xưa của Hội An hiện nay, ta vẫn có thể nhìn thấy dấu vết của nghề gốm Thanh Hà với những viên ngói âm dương, của nghề lợp ngói âm dương với mồ hôi, công sức của bao thế hệ thợ lợp ngói.

Thời gian gần đây, yếu tố du lịch đã có nhiều tác động tích cực đến hoạt động của làng gốm Thanh Hà, và chính sự phục hồi cũng như những biến chuyển trong thời gian gần đây của làng gốm cũng có tác động đến hoạt động du lịch. Làng nghề gốm Thanh Hà góp phần làm phong phú sản phẩm du lịch của Hội An. Bởi trước đây khi du lịch làng nghề chưa được đưa vào hoạt động, khách du lịch khi đến Hội An thường chỉ tham quan khu phố cổ, Cù Lao Chàm, các bãi biển. Với việc đưa du lịch làng nghề vào hoạt động, trong đó có làng gốm Thanh Hà không chỉ làm phong phú loại hình du lịch mà qua đó còn tạo được sự liên kết giữa các điểm du lịch không chỉ trong khu vực Hội An mà còn với di sản Mỹ Sơn (huyện Duy Xuyên – tỉnh Quảng Nam). Hiện nay khách du lịch từ Hội An trong tuyến tham quan Hội An – Mỹ Sơn có thể đi bằng thuyền dọc sông Thu Bồn, và trên thủy trình này, làng gốm Thanh Hà cũng là điểm dừng chân của du khách. Ngoài ra, du lịch làng nghề gốm Thanh Hà cũng góp phần cải thiện môi trường du lịch Hội An, mang đến một sản phẩm du lịch sinh thái – văn hóa chất lượng.

Làng nghề gốm Thanh Hà bên cạnh ý nghĩa là một hoạt động kinh tế mang lại nguồn sống cho con người thì nó còn mang ý nghĩa văn hóa, là nơi bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của cư dân làng gốm. Làng nghề vừa là nhân tố tạo nên bản sắc văn hóa đồng thời lại là biểu hiện tập trung nhất bản sắc văn hóa ấy. Các sản phẩm của làng gốm vừa là sự kết tinh của lao động vật chất, vừa là sự kết tinh của lao động tinh thần, nó được tạo nên bởi bàn tay tài hoa và óc sáng tạo của các thợ gốm. Mỗi sản phẩm chứa đựng trong đó nét đặc trưng của làng nghề, do vậy chúng không chỉ là hàng hóa đơn thuần mà trở thành sản phẩm văn hóa có tính nghệ thuật cao. Làng gốm Thanh Hà là cả một môi trường kinh tế, xã hội, văn hóa, tín ngưỡng. Nơi đây bảo lưu những tinh hoa nghệ thuật và kỹ thuật truyền thống trong toàn bộ quy trình sản xuất và được truyền từ đời này sang đời khác. Những nghệ nhân tài ba và những sản phẩm mang bản sắc làng nghề cũng có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Không những thế, những phong tục tập quán, những điều kiêng cữ của làng nghề cho đến nay vẫn được duy trì. Những hình thức sinh hoạt tín ngưỡng vẫn thu hút sự tham gia đông đảo của cư dân làng gốm và cư dân tuy không làm gốm nhưng có hình thức sinh hoạt tín ngưỡng chung. Việc bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống này của làng nghề gốm một mặt làm phong phú các giá trị của làng nghề, mặt khác thể hiện sắc thái riêng biệt của địa phương, của làng nghề so với các làng nghề khác.

Nhìn chung, sự hình thành và phát triển của làng nghề gốm Thanh Hà trong lịch sử có ý nghĩa to lớn đối với đời sống kinh tế – xã hội – văn hóa của địa phương. Hoạt động của làng nghề không đơn thuần là các hoạt động kinh tế mà nó còn bao hàm các hoạt động văn hóa – xã hội. Những giá trị mà làng nghề gốm đã và đang mang lại sẽ là động lực để làng nghề tiếp tục thực hiện vai trò của mình trong thời gian đến.

                                                                N.T.N