Khảo cổ học dưới nước và vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị tàu đắm cổ ở Việt Nam

  1. Kinh nghiệm bảo tồn tàu đắm cổ trên thế giới

    Khảo cổ học dưới nước

Trước khi xuất hiện những con tàu chạy bằng hơi nước, số lượng tàu buồm bị đắm trên thế giới không thể thống kê nổi. Trước khi người ta phát minh ra la bàn, tàu bè chỉ định hướng bằng cách lấy núi non làm chuẩn hoặc theo hướng các tinh tú trên trời, gặp thời tiết xấu rất dễ mất phương hướng, có thể bị lạc vào các bãi đá ngầm, hoặc bị bão tố đánh đắm; những trận thủy chiến giữa các hạm đội đối địch, nạn cướp biển cũng đã nhấn chìm không ít tàu bè xuống đáy đại dương. Chỉ riêng vùng biển Địa Trung Hải và Hắc Hải, đến nay đã có trên 1.000 xác tàu đắm cổ được phát hiện, vì thế nhiều người đã ví Địa Trung Hải là một viện bảo tàng dưới nước.

Hầu hết các xác tàu cổ nằm dưới đáy Địa Trung Hải  và Hắc Hải được bảo quản khá tốt một cách tự nhiên trong nước biển và bùn, cát. Viện bảo tàng dưới nước này phục vụ rất hiệu quả cho việc nghiên cứu khảo cổ học dưới nước, khu vực này đồng thời cũng là nơi các thợ lặn nghiệp dư, khách du lịch thích mạo hiểm tìm đến khám phá…

Sau năm 1945, nhờ phát minh của hai người Pháp là thiếu tá Jacque Yves Cousteau và kỹ sư Emile Gagnan, loại đồ lặn độc lập có thiết bị cho phép thở dễ dàng dưới nước đã ra đời, giúp các thợ lặn có thể làm việc dưới nước ở độ sâu 50m một cách thoải mái và an toàn. Mười năm sau, Cousteau cùng đội thợ lặn của ông đã vớt được trên 2.000 chiếc vò cổ trong một xác tàu La Mã bị đắm ở độ sâu 60m dưới đáy Địa Trung Hải, có niên đại khoảng đầu thế kỷ II trước Công nguyên. Mặc dù công việc không được thực hiện một cách bài bản theo phương pháp khảo cổ học, nhưng có thể xem đó như là sự khởi đầu của ngành khảo cổ học dưới nước.

Trong lịch sử khảo cổ học dưới nước trên thế giới, có thể kể đến một số cuộc khai quật tiêu biểu:

Một tàu cổ đắm thời La Mã cổ đại nằm ở độ sâu 20m ở vùng biển phía Nam mũi đất Giens, cách Toulon khoảng 30km, đã được Viện Khảo cổ Aix-en-Provence (Pháp) khai quật từ năm 1972 đến năm 1982. Kết quả nghiên cứu cho biết con tàu này dài gần 40m, trọng tải khoảng 400 tấn, chở rượu nho từ Italy đến, dấu vết để lại cho biết con tàu bị đắm vì bão tố. Sau khi khai quật và nghiên cứu xong, người ta phải vùi con tàu cổ này xuống cát ở vị trí cũ để có thể bảo tồn những phần còn lại của nó.

Nhà khảo cổ Michael L. Katsev thuộc trường Đại học Pennsylvania (Mỹ), đã chỉ huy cuộc khai quật một tàu đắm thời Hy Lạp cổ đại, nằm ở độ sâu 30m tại vùng biển Síp, gần cảng Kyrenia. Đây là một tàu buôn Hy Lạp bị đắm cách nay khoảng 2.300 năm. Chương trình nghiên cứu và bảo tồn con tàu này kéo dài suốt 20 năm, các nhà khoa học đã giữ lại được khoảng 60% tổng bề mặt và 75% khung con tàu để ghi chép, đạc họa và phân tích. Các nhà khảo cổ và chuyên gia kỹ thuật đóng tàu đã bỏ ra 5 năm để ghép lại từng mảnh của con tàu, nó được bảo quản trong dung dịch Polyetylen glycol (Polyethylene glycol là một chất polymer có trọng lượng phân tử cao dễ dàng hòa tan trong nước) dung dịch này dần dần ngấm vào thay thế chỗ cho nước trong các sớ gỗ, giúp con tàu không bị khô nứt, biến dạng, sau đó họ phục chế lại con tàu và trưng bày nó trong một gian phòng lớn tại lâu đài Thập tự quân ở Kyrenia. Các nhà kỹ thuật hàng hải còn dựng lại một phiên bản của con tàu này với cùng kích thước, theo kỹ thuật mà người Hy Lạp đã thực hiện với con tàu cổ; con tàu này dài 14m với 62 tay chèo, đã được đưa vào thử nghiệm lưu thông trên biển.

Tại vùng cảng Xtốckhôm (Thụy Điển), vào năm 1956, Andres Franze, nhà khảo cổ học, đã phát hiện được xác con tàu Vasa ở độ sâu 35m. Tàu Vasa bị đắm vào năm 1628, ngay trong chuyến đi đầu tiên. Tàu dài 70m, trọng tải 1.300 tấn, sau 3 thế kỷ nằm yên dưới nước, con tàu vẫn trong tình trạng khá tốt.

Bình gốm Chu Đậu

Sau khi tàu Vasa được trục vớt lên, các nhà khoa học đã  bảo quản nó trong một căn phòng đặc biệt, nhiệt độ luôn giữ ở mức 18 – 200C và độ ẩm khoảng 55%; người ta đã dùng các vòi phun nước liên tục lên tàu để gỗ không bị khô nứt, kế đó là phun dung dịch Polyetylen glycol vào gỗ trong nhiều năm. Căn phòng bảo quản đặc biệt này đồng thời cũng trở thành phòng trưng bày con tàu đắm cổ của Bảo tàng Vasa. Việc bảo quản tàu cổ Vasa không chỉ cần nhiều thời gian, công sức và kỹ thuật cao mà còn rất tốn kém về tài chính.

Một trong những cuộc khai quật nổi tiếng trên thế giới được tiến hành trên biển Bantích, đó là cuộc khai quật chiến hạm Kronan của Thụy Điển. Tàu Kronan bị đánh chìm trong một trận thủy chiến giữa Đan Mạch và Thụy Điển vào năm 1676. Xác tàu nằm ở độ sâu 26m, cách bờ Đông của đảo Oland 6 hải lý. Năm 1981, Lars Einarsson, giám đốc Bảo tàng Kalmar (Thụy Điển) đã chỉ huy việc khai quật con tàu này, công việc được tiến hành trong nhiều năm. Các nhà khảo cổ đã dùng một tấm lưới bằng chất dẻo, chia khu vực khai quật thành 20 ô hình vuông, mỗi cạnh 10 m, giúp cho việc mô tả vị trí các hiện vật được dễ dàng. Người ta đã tìm được khoảng 12 ngàn hiện vật, gồm đồ dùng, tư trang, dụng cụ hàng hải, vũ khí và một số lượng lớn tiền vàng. Kết quả nghiên cứu cho biết, tàu Kronan dài 55 m, trọng tải 2.140 tấn, được trang bị 126 khẩu đại bác. Để bảo tồn chiến hạm Kronan, các nhà khoa học đã dùng phương pháp đông khô lạnh, giúp bảo quản đến những chi tiết nhỏ nhất của những bức khắc gỗ trên tàu. Kỹ thuật đông khô được thực hiện bằng cách làm đóng băng các vật liệu, sau đó giảm áp lực xung quanh để cho phép nước đông lạnh trong các vật liệu thăng hoa thành thể khí. Phương pháp đông khô mặc dù bảo quản hữu hiệu các vật liệu, tuy nhiên cũng là một phương pháp đòi hỏi chi phí rất cao.

Nằm trên Con đường tơ lụa trong Thái Bình Dương, vùng biển Đông Nam Á là nơi có nhiều tàu đắm cổ; trong thập niên 90 của thế kỷ XX cũng đã diễn ra một số hoạt động khảo cổ học dưới nước đáng kể:

Năm 1993, công ty Saga Horizon (Malaysia) cùng với các nhà khảo cổ thuộc trường Đại học Oxford Anh quốc và Kebansaan (Malaysia) đã khai quật con tàu Nassau dưới đáy biển Malacca (eo biển nằm giữa Indonesia và Malaysia). Xác tàu nằm ở độ sâu 30-35 m, đây là một tàu buôn có trang bị vũ khí của Hà Lan, đã bị đánh đắm trong một trận thủy chiến với hạm đội Bồ Đào Nha vào năm 1606. Các di vật khai quật được từ con tàu này được trưng bày tại Bảo tàng quốc gia Malaysia.

Michael Hatcher đã tổ chức khai quật con tàu Tek Sing nổi tiếng. Con tàu dài trên 50m, rộng trên 10m, chở gần 2000 người và hàng trăm ngàn món đồ gốm sứ thời Thanh, tàu khởi hành từ cảng Hạ Môn (Trung Quốc), dự định đi đến đảo Java (Indonesia), nhưng thật rủi ro, do bị mất phương hướng trong đêm tối, đã va phải đá ngầm và đắm ở phía Bắc đảo Gaspar (Indonesia) vào đầu năm 1822. Trong số gần 2000 người trên tàu, chỉ có 150 người được cứu sống, thảm họa này còn hơn cả tàu Titanic, do vậy nó được ví von là Titanic của phương Đông. Sau 4 tháng khai quật dưới độ sâu gần 40m, các nhà khảo cổ đã thu được trên 350 ngàn hiện vật gốm sứ Trung Quốc thế kỷ XVIII, một số súng thần công, nhiều dụng cụ, đồ dùng sinh hoạt của hành khách và thủy đoàn. Người ta vẫn để xác tàu Tek Sing nằm lại dưới đáy đại dương, nhờ sự bảo quản tự nhiên của nước biển và bùn để xác tàu tiếp tục tồn tại trong nhiều năm nữa,

  1. Vài ý kiến về vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị tàu đắm cổ ở Việt Nam

Sự phát triển của khoa học kỹ thuật đã góp phần rất lớn đối với sự trưởng thành của khảo cổ học dưới nước, các loại thiết bị lặn, máy định vị, máy dò từ tính, máy quay phim dưới nước… ngày càng hiện đại, giúp các nhà khảo cổ tiết kiệm được thời gian, tiền bạc, đạt hiệu quả cao. Các loại di vật như gốm sứ, kim loại… thu thập được trong lòng biển cũng được xử lý, bảo quản tốt hơn. Tuy nhiên, việc bảo quản các xác tàu đắm cổ là vấn đề không hề đơn giản.

Ở Việt Nam, khảo cổ học dưới nước còn là lĩnh vực quá mới mẻ, tuy nhiên nhờ sự hợp tác quốc tế cũng như sự hỗ trợ của các thiết bị hiện đại, chúng ta đã có những thành tựu đáng kể, cổ vật khai quật được từ những tàu đắm cổ ở Hòn Dầm (Phú Quốc), Hòn Cau (Côn Đảo), Cà Mau, Cù Lao Chàm (Quảng Nam), và mấy năm gần đây là tàu cổ Châu Thuận Biển ở Quảng Ngãi… đã làm phong phú thêm cho di sản văn hóa Việt Nam.

Phần lớn các địa điểm tàu đắm cổ đã được khai quật ở nước ta có độ sâu khá lớn, trong đó sâu nhất là tàu đắm cổ Cù Lao Chàm với hơn 70m. Do điều kiện kỹ thuật lẫn điều kiện kinh phí còn hạn chế, do đó chúng ta chỉ khai quật các cổ vật nằm trong con tàu, còn xác con tàu đắm vẫn để lại dưới lòng biển. Thực tế cho thấy, một số mảnh gỗ của tàu đắm cổ Cù Lao Chàm được trục vớt lên bờ, mặc dù cố gắng bảo quản trong mát, cho nước bốc hơi từ từ nhưng gỗ vẫn bị bung dần, không còn giữ được hình dạng ban đầu, đó là vì chưa được bảo quản theo các phương pháp tiên tiến như các trường hợp tàu Vasa hay Kronan…

Trường hợp tàu đắm cổ được khai quật ở Châu Thuận Biển vào năm 2013, với chiều dài trên 20m và rộng hơn 5m, nếu muốn bảo quản theo phương pháp phun dung dịch Polyetylen glycol thì cần xây một gian phòng đặc biệt với đầy đủ các thiết bị phục vụ bảo quản, đồng thời phải có nguồn kinh phí lớn cho công tác bảo quản. Một giải pháp khác ít tốn kém hơn nhưng cũng đòi hỏi phải đầu tư kinh phí đáng kể, đó là xây một bể nước có thể chứa được xác tàu, đổ đầy nước biển và khai quật xác tàu đem về dựng lại trong hồ, giải pháp nầy không thể kéo dài sự tồn tại của xác tàu bằng phương pháp phun Polyetylen glycol, tuy vậy cũng có thể phục vụ khách tham quan dễ dàng.

Trong trường hợp vẫn để nguyên xác tàu dưới biển, với độ sâu hiện tại của đáy biển nơi con tàu tồn tại, có thể tổ chức các tour lặn biển tham quan tàu đắm cổ, du khách có thể tận mắt nhìn thấy con tàu cổ dưới đáy biển, tuy nhiên cần khoanh vùng bảo vệ khu vực tàu đắm, phòng ngừa ngư dân dùng lưới quét trong quá trình đánh bắt cá làm ảnh hưởng đến xác tàu.

Gần đây với thông tin phát hiện thêm một số tàu đắm cổ khác trong vùng biển Quảng Ngãi, theo chúng tôi, sau khi đưa lên bờ các cổ vật bên trong tàu, nên bảo quản các xác tàu tại chỗ, nhờ nước biển và bùn, cát bảo quản con tàu một cách tự nhiên, vừa ít tốn kém kinh phí đồng thời có thể khai thác phát triển du lịch lặn biển ở Việt Nam.

                                                                C.N

Tài liệu tham khảo

– Thông tin UNESCO tháng 11.1987.

– Nguyễn Viết Cường. Trục vớt tàu Tek Sing “Titanic của phương Đông”. Thông báo Khoa học Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Hà Nội. 2000.

– Ban Khai quật tàu đắm cổ Cù Lao Chàm. Báo cáo khai quật tàu đắm cổ Cù Lao Chàm. Hà Nội. 2000.

– WRECK Site.eu.

– Kronan – The Treasure Ship. en.cmm.pl