Hành trình đến với danh hiệu Khu dự trữ sinh quyển thế giới

Những chuyển động ban đầu

Sau kết quả báo cáo “Luận chứng khoa học về mô hình phát triển kinh tế, sinh thái và du lịch Cù Lao Chàm”(1) , nghiên cứu “Các hệ sinh thái và tài nguyên biển của khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm([1]) Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích([2]) đã đề xuất xin chỉ đạo của các cơ quan cấp trên về khảo sát, đánh giá vai trò của quần đảo Cù Lao Chàm trong mối tương quan với hệ thống đảo đại dương trên thế giới. Tháng 11.2006, nhân cuộc họp giao ban các khu di sản và sinh quyển thế giới do Ủy ban Quốc gia UNESCO của Việt Nam cùng Ủy ban Chương trình sinh quyển và con người (MAB) tổ chức tại Cát Tiên, Trung tâm đã cử đoàn công tác Hội An tham dự và đề xuất với hội nghị việc cho triển khai nghiên cứu lập hồ sơ đệ trình xin công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm. Sau khi nhận được hướng dẫn của Chương trình sinh quyển và con người Việt Nam (viết tắt là MAB Việt Nam), TP.Hội An đã trình văn bản và được UBND tỉnh Quảng Nam thống nhất chủ trương. Sau khi có công văn 1064/UBND-VX gửi Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam của UBND tỉnh, trong 3 ngày (5-8.9.2007), các cơ quan Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, MAB Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu và Giáo dục môi trường thuộc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện Nghiên cứu Môi trường Việt Nam vào khảo sát Cù Lao Chàm, đồng thời họp báo cáo kết quả và đề xuất 14 bước từ 2007-2009 lập hồ sơ.

Ngày 13.9.2007, UBND thị xã Hội An được UBND tỉnh, ủy nhiệm trực tiếp ký hợp đồng trọn gói với Trung tâm Nghiên cứu và Giáo dục môi trường thuộc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội về nghiên cứu lập hồ sơ khoa học đề cử UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm. Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di tích Hội An được giao nhiệm vụ sưu tầm tập hợp, cung cấp tài liệu, cử cán bộ tham gia hỗ trợ đáp ứng các mặt theo yêu cầu của đối tác.

Và những nỗ lực nhiều mặt

Năm 1994, Viện Hải Dương học (Nha Trang) đã triển khai nhiều công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học, trong đó có các chuyên đề nghiên cứu các rạn san hô và thảm cỏ biển tại vùng biển Cù Lao Chàm. Năm 2000, Bộ Thủy sản hợp tác với Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường thực hiện quy hoạch và quản lý hệ thống 15 khu bảo tồn biển Việt Nam. Hòn Mun của tỉnh Khánh Hòa là khu bảo tồn biển đầu tiên được thực hiện dự án bằng nguồn tài chính từ Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF), Cơ quan phát triển quốc tế của Chính phủ Đan Mạch (DANIDA), Cơ quan bảo tồn thiên nhiên quốc tế tại Việt Nam (IUCN). Sau Hòn Mun, Cù Lao Chàm (Quảng Nam) được chọn để thí điểm về Bảo tồn biển ở Việt Nam. Dự án khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm được thực hiện từ tháng 10.2003 đến tháng 9.2006 đã góp phần nâng cao năng lực cho đội ngũ quản lý; xây dựng hệ thống quản lý thông tin và chương trình quan trắc khu bảo tồn biển; tạo những chiến dịch giáo dục – truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng; hình thành phương thức cộng đồng tham gia bảo tồn; triển khai kết quả các hoạt động đào tạo; nghiên cứu khoa học; quản lý chất thải và việc đầu tư các phương tiện, thiết bị, cơ sở vật chất kỹ thuật, các công cụ phục vụ cho quản lý. Đồng thời, thực hiện các hoạt động hỗ trợ cải thiện sinh kế cho người dân.

Ngày 20.12.2005, UBND tỉnh Quảng Nam ra Quyết định số 88/2005/ QĐ-UBND, ban hành Quy chế Quản lý khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm. Đây là sản phẩm của dự án từ việc ký kết Hiệp định giữa hai nhà nước Việt Nam và Vương quốc Đan Mạch về hỗ trợ xây dựng khu bảo tồn biển. Theo đề xuất của các cuộc khảo sát và nghiên cứu khoa học, khu bảo tồn biển Cù  Lao Chàm có tổng diện tích cả trên cạn và mặt nước biển là 235 km2. Với vai trò cố vấn trưởng của ông Donald John Macintosh từ hợp phần 1 và hợp phần 2 cùng sự hỗ trợ của các chuyên gia và nhà quản lý ([3]) nên hàng loạt các đề tài khoa học trọng điểm được triển khai như: “Báo cáo luận chứng khoa học về mô hình phát triển kinh tế, sinh thái và du lịch”. “Đánh giá hiện trạng tài nguyên đất ngập nước (chủ yếu là dừa nước) ở hạ lưu sông Thu Bồn và các giải pháp quản lý, bảo vệ, phục hồi”(2007)[4], “Báo cáo chuyên đề đa dạng sinh học khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm”(12.2008)[5] và chương trình kết hợp vận động cộng đồng tham gia kế hoạch quản lý bảo tồn biển Cù Lao Chàm bảo tồn khai thác bền vững cua đá (2008). Nhờ vậy, giá trị đa dạng sinh học của rừng, biển, lịch sử, văn hóa Cù Lao Chàm dần dần được làm rõ, nhất là việc phát hiện nhiều sinh vật biển được ghi nhận trong sách đỏ như chim yến, khỉ lông vàng, san hô đỏ… cùng nhiều loài thực vật là dược liệu quý hiếm.

Ngày 27.7.2009, UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Quyết định số 2457/ QĐ-UBND, thành lập Ban Quản lý khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm Quảng Nam trực thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Ban Quản lý khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm từ trước đến thời điểm này đã thực hiện tốt các chức năng nhiệm vụ được giao, trong đó trọng tâm là thực hiện các hoạt động nâng cao nhận thức cộng đồng kết hợp triển khai các hợp phần sinh kế cải thiện đời sống, đào tạo nghề, tạo việc làm, định hình hoạt động du lịch dịch vụ, hướng đến việc chung tay bảo vệ nguồn lợi từ biển, từ rừng cho tương lai…

Từ tháng 4.1998 đến tháng 7.2000, Công ty Trục vớt tàu biển Việt Nam Visal và Công ty Saga của Singapore phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Việt Nam dưới sự giúp đỡ của nhiều giáo sư thuộc Trường đại học Oxford (Anh quốc), cùng đội ngũ thợ lặn, thủy thủ giàu kinh nghiệm mang quốc tịch 13 quốc gia đã tiến hành khảo cổ dưới nước tàu đắm Cù Lao Chàm thu được 240.000 hiện vật (không kể mảnh vỡ). Cuộc khai quật này đã mở ra hướng nghiên cứu về các kho báu đang ẩn tàng sâu trong lòng biển.

Năm 2006, Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An xuất bản sách “Cù Lao Chàm  – vị thế, tiềm năng và triển vọng”, năm 2007 xuất bản “Di tích danh thắng Cù Lao Chàm”. Những tài liệu trên về lịch sử văn hóa cùng kết quả ban đầu nghiên cứu khoa học đa dạng sinh học khu bảo tồn biển đã góp phần quan trọng cho quảng bá vùng đảo Cù Lao Chàm. Trung tâm Văn hóa – Thể thao là đơn vị tiên phong, cho xây dựng một điểm đến du lịch tại Bãi Chồng, hàng ngày dùng thuyền gỗ đưa du khách ra đảo. Một số công ty lớn như Sông Hội, Du lịch Hội An, Cổ phần Cù Lao Chàm dùng cả ca nô cao tốc và tàu cánh ngầm đưa chuyên chở du khách tham quan. Cái tên “Cù Lao Chàm – Thiên đường du lịch” bắt đầu xuất hiện trên truyền thông trong nước và quốc tế.

Ngày 06.03.2008, hội thảo khoa học “Xây dựng hồ sơ đề cử Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An, tỉnh Quảng Nam” được tổ chức tại trụ sở UBQG UNESCO của Việt Nam, có đến hơn 60 nhà khoa học trong, ngoài nước tham dự. Chủ tọa hội thảo gồm: TS Phạm Quang Thọ, Phó Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, GS-TS Nguyễn Hoàng Trí, Tổng Thư ký MAB Việt Nam, ông Trương Văn Bay, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hội An. Có 26 tham luận chính thức, 20 tham gia khác của các nhà khoa học và lãnh đạo các cơ quan bộ, vụ, viện, ngành… Tại hội thảo cũng đã tranh luận khá sôi nổi về logo Khu sinh quyển và cuối cùng cũng thống nhất đồng thuận cao các đề xuất của MAB Việt Nam về nội dung, hình thức, logo hợp thành bộ hồ sơ khoa học trình Bộ Ngoại giao và Chính phủ ký chuyển UNESCO tại Paris xem xét.

Tháng 10.2008, trải qua thời gian dài làm hồ sơ theo quy định của Ủy ban Quốc gia UNESCO và MAB thế giới, theo thông tin từ GS. Nguyễn Hoàng Trí, Tổng Thư ký MAB Việt Nam, đồng thời kiêm nhiệm Phó Chủ tịch Ủy ban điều hành MAB thế giới cho biết, bộ hồ sơ về Cù Lao Chàm có thể Ban kiểm soát của MAB không chấp nhận do đề xuất 2 phần lõi, thiếu cơ bản về diện tích, không đủ 3 vùng là Lõi, Đệm và Chuyển tiếp. Tuy nhiên, GS. Nguyễn Hoàng Trí cũng cho biết nếu Hội An đồng thuận việc đưa Khu phố cổ Hội An (Di sản văn hóa thế giới đã được UNESCO công nhận) trở thành vùng chuyển tiếp thì cũng là cách đóng góp một sáng kiến mới cho MAB thế giới là mô hình gắn kết giữa thiên nhiên và văn hóa. Được như vậy sẽ dễ xem xét hơn. Dưới sự chỉ đạo của Thành ủy, UBND thành phố[6], các chuyên viên của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An đem văn bản đến các cơ quan của Hội An, của tỉnh xin ký đóng dấu thống nhất.

Lại tiếp tục trông đợi kết quả, tiếp tục hồi hộp trông chờ.

Kể từ khi các cơ quan Trung ương vào cuộc dưới sự chủ trì của Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, MAB các nhà khoa học đã được tập hợp tham gia nhiều đề tài khoa học về tất cả các lĩnh vực liên quan, góp phần làm rõ giá trị của vùng đảo Cù Lao Chàm, vùng ngập mặn ven bờ (Cẩm Thanh, Duy Hải…) và vùng hạ lưu sông Thu Bồn, cửa biển… Có thể nói, đây là cuộc tập hợp trí tuệ khoa học rất lớn cho một bộ hồ sơ đặc biệt được xây dựng bài bản hết sức gấp rút nhưng đúng quy trình lâu nay chưa có tiền lệ.

Tham gia hội nghị lần thứ 21 các khu dự trữ sinh quyển thế giới

Đoàn Hội An được sự ủy nhiệm của UBND tỉnh tham gia Hội nghị lần thứ 21 các khu sinh quyển thế giới đã mang theo cung cấp bổ sung để làm sáng rõ các vấn đề mà các thành viên Ban lãnh đạo MAB thế giới chưa rõ về một số chi tiết trong bộ hồ sơ. Bản thân vùng đảo Cù Lao Chàm chỉ có 15 km2 nên không đủ diện tích để đáp ứng quy định của một khu sinh quyển gồm: vùng lõi, vùng đệm, vùng chuyển tiếp. Vì thế, vùng đảo Cù Lao Chàm phải gắn với khu phố cổ Hội An và các diện tích khác nữa của Hội An lên đến 33,146 ha. Khu phố cổ Hội An là Di sản văn hóa thế giới đã được UNESCO công nhận từ năm 1999, đang làm tốt vai trò bảo tồn và phát huy giá trị nhiều mặt, đặc biệt là phát triển du lịch nâng cao đời sống nhân dân. Đồng thời cũng là nền móng đảm bảo vững chắc song hành cho một khu sinh quyển. Vùng đảo Cù Lao Chàm được xác định là vùng lõi, các vùng biển quanh đảo, vùng bờ ven biển, vùng hạ lưu sông Thu Bồn được xếp vào vùng đệm. Khu phố cổ Hội An cùng các xã phường liên quan phía trên là vùng chuyển tiếp. Vì thế, khu sinh quyển này sẽ có tên gọi là Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao.

Sáng ngày 26.5.2009, Cù lao Chàm được công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Ngay trong ngày, giới truyền thông Việt Nam và quốc tế đã đưa tin rầm rộ trên các phương tiện thông tin đại chúng về sự kiện này. Thực tế, hồ sơ đề cử Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm đã được Ban lãnh đạo góp ý kiến thiết kế lại các vùng chức năng, chuyển khu phố cổ Hội An từ vùng lõi sang vùng chuyển tiếp để thuận lợi cho việc phát triển du lịch sau này. UBND TP. Hội An đồng ý với ý kiến đóng góp, chỉ đạo các ban ngành và nhóm chuyên gia cung cấp thông tin kịp thời, đồng thời phối hợp chặt chẽ với đoàn đại biểu kỳ họp lần này vận động và tranh thủ bạn bè đến phút cuối cùng, bộ hồ sơ đã được chấp thuận thông qua. Đây là một thành công lớn của sự hợp tác, phối hợp và làm việc nghiêm túc, hiệu quả của mọi thành viên trong đoàn Việt Nam dự hội nghị.

Mặc dù Việt Nam mới tham gia hội nhập mạng lưới các khu dự trữ Sinh quyển (DTSQ) thế giới từ năm 2000, trí tuệ và nỗ lực Việt Nam đã được khẳng định trên trường quốc tế với 8 khu DTSQ thế giới. Cù Lao Chàm đã bước vào vận hội mới để cùng với đô thị cổ Hội An trở thành điểm đến lý tưởng cho du khách. Đồng thời sẽ là nơi gặp gỡ của các nhà nghiên cứu khoa học thuộc nhiều lĩnh vực, tiếp tục làm sáng tỏ hơn nữa những giá trị sinh học đa dạng trong lòng biển, những chứng tích lịch sử, văn hóa còn đang tiềm ẩn trong lòng đất và đặc biệt là việc khôi phục các lễ hội dân gian, vốn di sản văn hóa quý giá của Hội An. Kết quả này đòi hỏi Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm về lâu dài cần phát huy hơn nữa để thực hiện chủ trương xây dựng mô hình phát triển bền vững theo đường lối chung của đất nước và góp phần hội nhập quốc tế.

                                                                                         N.Đ.M

[1] Viện Hải Dương học Nha Trang

[2] Nay là Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An

[3] TS. Chu Mạnh Trinh và Phó Giám đốc Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm Trần Thị Hồng Thúy

[4] TS. Nguyễn Hữu Đại, Chủ trì, Viện Hải Dương học Nha Trang

[5] do các ông Nguyễn Văn Long, Võ Sĩ Tuấn, Hoàng Xuân Bền, Phan Kim Hoàng, Hứa Thái Tuyến, Nguyễn Xuân Vỵ, Viện Hải Dương học Nha Trang thực hiện

[6] Từ ngày 29.01.2008, theo Nghị định số 10/2008/NĐ-CP của Chính phủ  Hội An là thành phố trực thuộc tỉnh Quảng Nam