Di tích khảo cổ học Gò Dừa

Văn hóa Sa Huỳnh thuộc thời đại kim khí xuất hiện trải rộng theo trục Bắc Nam từ Quảng Bình đến Khánh Hòa, theo trục Tây Nguyên đến đồng bằng ven biển và một số hải đảo ven bờ. Trong hệ trục này trung tâm của văn hóa Sa Huỳnh vẫn là vùng ven biển thuộc Quảng Ngãi, Quảng Nam. Đến nay các nhà khảo cổ học với các công trình nghiên cứu làm dần xuất lộ văn hóa Sa Huỳnh trên các dải cồn cát ven biển, gần đầm nước ngọt, cạnh các cửa sông giáp biển thuộc các tỉnh từ

Ông Nguyễn Chiều (áo trắng) – Giảng viên trường Đại học Quốc gia Hà Nội, chủ trì khai quật giới thiệu cho các chuyên gia Nhật Bản thăm hố khai quật

Quảng Bình đến Ninh Thuận. Văn hóa Sa Huỳnh phát triển từ sơ kỳ đồng thau đến sơ kỳ đồ sắt, cách nay khoảng 3.000 năm. Cư dân Sa Huỳnh thuộc ngữ hệ Malayo – Polynesien pha trộn ngữ hệ Môn-Khmer và có quan hệ giao lưu rộng với các hệ văn hóa thời kim khí ở Đông Nam Á. Kinh tế chủ yếu là canh tác nông nghiệp, đánh bắt chế biến hải sản, thu hái lâm thổ sản và trao đổi buôn bán trong khu vực, với cả Trung Quốc, Ấn Độ.

Vùng đất Duy Xuyên có nhiều di chỉ, di tích văn hóa Sa Huỳnh. Trong đó nổi bật là di tích mộ táng Gò Dừa. Là tên gọi của gò đất thuộc đội 4, thôn Thu Bồn Tây, xã Duy Tân, huyện Duy Xuyên. Gò Dừa có địa tầng là đất đỏ, lẫn nhiều cuội sỏi. Nay khu đất này là nghĩa địa nhỏ và khu đất trồng hoa màu được các ruộng lúa bao quanh, dân địa phương gọi là ruộng Rọc Dừa. Theo địa mạo có thể xác định những ruộng lúa từng là dấu tích của dòng sông cổ. Gò Dừa nổi cao lên trên các ruộng lúa nên cũng là nơi khô ráo thoáng mát để người xưa chọn cho việc thực hiện táng tục đối với người quá cố. Theo phân tầng cắt dọc thấy phía trên gò là lớp đất phù sa pha cát dày khoảng 80cm, dưới là lớp cuội, sỏi pha cát, đất. Càng xuống sâu lượng cát vàng càng tăng. Hố khai quật chỉ có diện tích 4x4m (16m2) nhưng đã có đến 06 mộ chum phân bố thành hai dãy.

Cuộc khai quật khu di tích mộ táng Gò Dừa này đã thu được những kết quả lớn. Lần đầu tiên xuất hiện một quần thể mộ chum kép – “trong quan ngoài quách” (5/6 chum). Những chum này thuộc loại hình chum mai táng mới, chum có dạng hình trụ, kích thước lớn, chất liệu gốm thô, pha nhiều cát và vỏ nhuyễn thể. Theo các nhà khoa học, đặc trưng của người Sa Huỳnh là phong tục táng thức mộ vò, mộ chum bằng gốm trên các cồn cát ven sông, ven biển hoặc ngay tại nơi cư trú diễn ra trong suốt giai đoạn sơ kỳ đến giai đoạn hậu kỳ. Ở mỗi giai đoạn phát triển, các loại hình chum có nhiều mặt biểu hiện sự khác biệt. Chum mộ được phát hiện tại Gò Dừa có hai dạng. Một là loại chum hình trụ phổ biến ở thời kỳ hậu kỳ. Hai là, có 5/6 chum ở dạng chum kép, tức hai chum lồng vào nhau.

Ngoài những hiện vật thuộc đồ tùy táng là đồ dùng dụng cụ đã được sử dụng trong sinh hoạt, một số cố tình đập vỡ như để phân biệt cõi dương và cõi âm. Một số đồ minh khí mô phỏng đồ chôn theo để người chết dùng khi sang thế giới bên kia. Ngoài đồ gốm còn thấy nhiều đồ đồng nhưng đã bể nhiều, một số đã bị oxy hóa nặng. Trong một chum xuất hiện một chiếc gương bằng đồng còn nguyên vẹn, mặt lưng gương trang trí bằng những vòng tròn đồng tâm, trên đó có hình hai cặp hổ và long mã xen kẽ nhau, đối xứng qua tâm và phân cách nhau bằng 4 núm tròn nhỏ Đây là hiện vật quý, hiếm thấy ở những di tích khác. Theo các nhà khoa học, loại gương đồng thời Hán có niên đại khoảng cuối thế kỷ I trước Công nguyên. Vào năm 1998, tại khu chum mộ Bình Yên, các nhà khảo cổ đã phát hiện được một chiếc gương đồng, mặt sau gương khắc 8 chữ Hán theo lối cổ tự. Tại địa điểm An Bang, Hội An, cũng tìm thấy một chiếc gương đồng.

Chum mộ kép có nắp đậy hình nón cụt

Ngày nay, từ ngã ba Kiểm Lâm chạy thẳng về hướng Tây khoảng 6km đến kiệt nhà ông Ngô Mai, đội 4, rẽ trái chừng 1km là đến địa điểm Gò Dừa. Ngày 21.11.2005 di tích đã được UBND tỉnh ban hành Quyết định số 436/ QĐ/ UBND/ 2005 xếp hạng cấp tỉnh trên diện tích 3.500m2.

Hiện nay, di tích văn hóa Sa Huỳnh tại Gò Dừa được đặc biệt quan tâm do có nhiều giá trị khoa học, phản ánh một thời kỳ lịch sử của cư dân cổ có đời sống tinh thần phát triển ở mức độ cao, đã đề cao cộng đồng gia đình cùng những bước đi ngoạn mục tiếp cận với văn hóa Champa rực rỡ sau này.

N.Đ.M