Di tích khảo cổ học Gò Cấm, Mậu Hòa

Nhà bảo vệ hố khai quật Gò Cấm

Gò Cấm là tên gọi của một cấm lớn, do xưa cây cối um tùm ít người lui tới vì kiêng sợ linh thiêng nên gọi là cấm Mậu Hòa, nay là khu vực sân bóng đá và một vài hộ dân cư đang sinh sống thuộc thôn 4, xã Duy Trung, huyện Duy Xuyên nằm dọc về phía bờ Nam và cách con sông Bà Rén 300m. Từ ngã ba Nam Phước, về hướng Tây theo dọc trục đường 610 qua khỏi cầu Chìm rẽ trái khoảng 1km đến nỗng cát Tây An, tiếp tục rẽ trái về hướng Đông khoảng 600m là đến địa điểm Gò Cấm.

Tháng 10.1998, Phòng Văn hóa – Thông tin huyện Duy Xuyên và Bộ môn Khảo cổ học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội khảo sát và đào thăm dò. Đợt khảo sát đầu tiên này chỉ mới phát hiện vài mảnh gốm Sa Huỳnh nhặt được qua bề mặt. Tháng 3 năm 1999, một hố thám sát nhỏ diện tích 4m2 làm phát lộ một bình hình trứng cùng rất nhiều mảnh ngói âm dương có kích cỡ lớn. Những hiện vật này ở địa tầng khoảng 20-30cm so với lớp đất mặt. Từ năm 2000 đến 2002, Viện Khảo cổ học Hà Nội thực hiện đào thám sát và khai quật Gò Cấm nhiều lần. Kết quả cho thấy địa tầng Gò Cấm có lớp đất mặt mỏng từ 5-20cm. Tầng văn hóa dưới dày không đều. Ở khu vực tìm thấy sàn nhà bằng gỗ bị cháy sập, phát hiện tầng văn hóa Gò Cấm nằm chồng lên di chỉ cư trú thuộc văn hóa Sa Huỳnh. Các nhà khoa học kết luận tại đây đã có hai tầng văn hóa. Tầng trên là văn hóa Gò Cấm, tầng dưới là văn hóa Sa Huỳnh. Giữa hai tầng văn hóa có một khoảng thời gian trống tuy vẫn có sự tiếp nối truyền thống ở một số loại hình mảnh gốm sinh hoạt. Khi toàn bộ vết tích của nhà sàn gỗ bị cháy sập thuộc lớp văn hóa Gò Cấm được tiếp tục mở rộng hố khai quật đến 130m2 thấy sàn gỗ này khá lớn. Riêng sàn nhà có diện tích khoảng 100m2 (chiều dài 14m, chiều rộng 7,5m) nằm chếch theo hướng Đông Tây.

Sàn được làm bằng các tấm gỗ có kỹ thuật cưa, bào… liên kết bằng ba hàng đố ngang và kê trên 16 chân kê cao khoảng 25-30cm, đầu cưa phẳng từ gỗ tròn. Qua dấu vết còn lại, thấy rõ vách dựng bằng các thân cây nhỏ, trát đất sét trộn hợp chất thực vật. Bộ khung chịu lực của mái bằng gỗ, trên lợp ngói được làm theo kỹ thuật Hán. Mặt trên có in văn thừng và ô trám hoặc vuông, mặt dưới có dấu vết lót vải chống dính. Đối chiếu kỹ thuật ngói lợp của ngôi nhà sàn ở xã Mộc Bắc, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam mới được khai quật cho thấy ngói có niên đại đầu công nguyên cách nay hơn 2.000 năm.

Theo các nhà khảo cổ, loại nhà sàn có chân kê thấp rất phổ biến ở vùng Đông Á, dùng để ở, sinh hoạt tránh khí độc từ đất. Loại nhà sàn gỗ Gò Cấm này có kỹ thuật và phong cách thuần Hán.

Di vật phát lộ ngay trên sàn gỗ là bình hình trứng cùng nhiều mảnh vỡ khác chiếm đến 70% trong hố đào. Ngoài ra có các loại gốm thô thuộc dụng cụ sinh hoạt bát, đĩa, nồi, đĩa đèn dầu… và nhiều mảnh ngói lợp. Các loại đồ dùng được sản xuất cho thấy kỹ thuật tuy kế thừa cơ bản từ văn hóa Sa Huỳnh nhưng đã có nhiều biến cải, trau chuốt hơn trong xử lý bề mặt. Bộ di vật thu được trong cuộc khảo cổ này cho thấy mang đậm yếu tố Đông Hán như bình, vò gốm, mũi tên đồng, khuyên tai thủy tình hình trụ lõm giưa dạng đốt trúc… Điều đáng chú ý là trong bộ di vật ở Gò Cấm, bên cạnh các di vật thuần Đông Hán còn có các di vật khác có gốc gác từ Nam Ấn. Từ hiện vật đến dấu vết các hạt gạo cháy, các vết vôi trên vách đất đã xác định niên đại của di chỉ Gò Cấm tồn tại trong khoảng từ giữa đến cuối thế kỷ thứ I sau Công nguyên.

Nghiên cứu về sự liên quan và khác nhau giữa Gò Cấm với Trà Kiệu cho thấy tuy Gò Cấm có niên đại khởi đầu sớm, biểu hiện khu dân cư độc lập tại điểm này cùng những phát triển văn hóa cao nhưng lại hé mở những yếu tố có một thời kỳ song song cùng Trà Kiệu lớp sớm.

Di chỉ Gò Cấm – Mậu Hòa đã trải qua 4 đợt điền dã khai quật với tổng diện tích là 209 m2 hiện vật phân bố đa dạng, phong phú với địa tầng mỏng với nhiều chất liệu khác nhau. Đáng chú ý nhất là sàn nhà gỗ bị cháy sập năm 2000, 2001, 2002 đến lớp gạo cháy đen lẫn với gạch ngói hố thám sát  năm 2005, có lẽ đây là di tích mang nhiều tính chất văn hóa đa dạng và đã trải qua một cuộc hỏa hoạn hay cuộc giao tranh lớn.

Từ di vật và những biểu hiện văn hóa trong nghiên cứu về vị thế của Gò Cấm, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng, Gò Cấm có những chức năng chuyên biệt nào đó về kinh tế, chính trị khi trong vai trò án ngữ con đường từ hạ lưu lên thượng lưu sông Thu Bồn. Mặt khác khi nghiên cứu rộng ra các gò Tây An, gò Bờ Rang, Gò Miếu Ông…đã thấy các mảnh gốm, tiền Ngũ Thù thời Đông Hán – Lục Triều là những tín hiệu về sự phân bổ khá rộng, có liên kết gần hiện tượng của lớp văn hóa tương đương Gò Cấm.

Việc nghiên cứu khảo cổ học di chỉ Gò Cấm cung cấp nhiều dữ liệu khoa học về một lớp cư dân thuộc văn hóa Gò Cấm có biểu hiện lớp kết nối từ văn hóa Sa Huỳnh muộn đến văn hóa Lâm Ấp – Champa. Đây là cư dân có quan hệ văn hóa phía Bắc với Đông Hán, phía Nam với Nam Ấn gắn liền với lịch đại và là một chặng đường lịch sử của cư dân cổ trên đất Duy Xuyên. Di chỉ Gò Cấm còn có ý nghĩa quan trọng khác không những trong nghiên cứu đối sánh văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Champa mà còn gợi ra những hướng nghiên cứu mở rộng tổng thể khảo cổ học để góp cho tầm nhìn chung trong toàn khu vực Duy Xuyên, Điện Bàn, Hội An giai đoạn trước và sau Công nguyên.

Sàn nhà gỗ cháy năm 2001

Do có những giá trị quý về di chỉ khảo cổ học Gò Cấm, nơi đã khai quật và cả những nơi còn đang ẩn tàng kho tư liệu quý xung quanh chưa có điều kiện triển khai quy mô khảo cổ học, ngày 21.11.2005, UBND tỉnh Quảng Nam đã ban hành Quyết định số 4265/QĐ/UBND/2005 công nhận di tích cấp tỉnh Gò Cấm – Mậu Hòa với tổng diện tích là 7.104m2 nhằm tăng cường tính pháp lý bảo vệ, phát huy trong hoạt động giáo dục thế hệ sau và phát triển du lịch.

Ngày nay, các nhà khảo cổ học quan tâm đặc biệt đến khu di chỉ này không chỉ vì ngoài sự xuất  hiện các yếu tố thuần Hán thể hiện qua kiến trúc, hiện vật mà còn có dấu ấn của các hiện vật thuộc Nam Ấn Độ, đặc biệt là các biểu hiện về mối liên kết trong sự chuyển hóa, phát triển giữa cư dân tại đây với các thông tin khảo cổ học ở Trà Kiệu sớm.

                  N.Đ.M

Tài liệu tham khảo:

1/ Hồ Xuân Tịnh – Bảo tàng Quảng Nam – 20 năm nghiên cứu khảo cổ học , Cổng thông tin điện tử Bảo tàng Quảng Nam.

2/ Thái Mỹ, Bí ẩn sau ngôi nhà bằng than ở Gò Cấm – Báo Đà Nẵng cuối tuần (2019)

3/ Lâm Thị Mỹ Dung, Lâm Ấp qua những nghiên cứu ở Duy Xuyên – Web Bảo tàng Lịch sử quốc gia (2010)

4/ Lâm Thị Mỹ Dung, Khảo cổ học Champa – Tạp chí Nghiên cứu khảo cổ học (2011)

5/ Nhóm nghiên cứu khảo cổ học, Báo cáo khảo cổ học Gò Cấm, Thông báo nghiên cứu khảo cổ học (2005)