Bộ sưu tập gốm Chu Đậu tại Bảo tàng cổ vật tàu đắm

Hiện vật tàu đắm Phú Quốc với là một cục cháy có sự kết dính 3 loại gốm sứ của Việt Nam, Trung Quốc, Thái Lan

Trong vùng biển Việt Nam, các nhà khảo cổ học đã xác định 10 con tàu đắm khác nhau. Cổ vật trong các con tàu đắm có nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa và khoa học. Chính vì vậy mà các bảo tàng, những nhà sưu tầm đồ cổ trên thế giới và trong nước luôn săn tìm cổ vật ở các con tàu đắm để làm phong phú cho bộ sưu tập, phục vụ khách tham quan, nghiên cứu, thưởng lãm. Công ty Đoàn Ánh Dương đang sở hữu hơn 60.000 hiện vật từ 9 con tàu đắm cổ trên vùng biển Việt Nam. Hàng ngàn hiện vật giá trị trong số cổ vật đồ sộ này được tuyển chọn thành từng bộ sưu tập cổ vật tàu đắm trưng bày trong không gian của Bảo tàng Quảng Ngãi. Đây là nhà trưng bày chuyên đề cổ vật tàu đắm đầu tiên của Việt Nam, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, thưởng ngoạn vẻ đẹp của đồ gốm sứ và cũng là nơi lưu giữ những nét tinh hoa văn hóa Việt Nam thể hiện qua bộ sưu tập gốm Chu Đậu.

Kho mở của nhà trưng bày chứa nhiều hiện vật đặc sắc được khai quật, đấu giá và sưu tầm từ các con tàu đắm cổ. Trong đó, mỗi con tàu đều có những nét đặc trưng riêng từ trong cách tiếp cận khảo sát, khai quật và sưu tầm khẳng định được các giá trị di sản tàu đắm quan trọng và vai trò của Việt Nam trong con đường gốm sứ trên biển. Nhà trưng bày cổ vật tàu đắm của Công ty Đoàn Ánh Dương mang đến cho người xem sự cảm nhận về các loại hình cổ vật cũng như xuất xứ của nó. Có được bộ sưu tập hiện vật tàu đắm là một quá trình lâu dài, không chỉ tốn thời gian, nguồn lực tài chính, đón bắt cơ hội mà còn là sự đam mê cháy bỏng với di sản quá khứ. Khi nào và nơi đâu trên vùng biển Việt Nam có thông tin, có hiện diện cổ vật tàu đắm thì Công ty Đoàn Ánh Dương đều tạo điều kiện để tiếp cận và sưu tầm lại cổ vật tránh bị mất đi, thất lạc sang nước ngoài. Kể cả việc tiến hành “khai quật vét” để tiếp tục tìm kiếm những cổ vật còn sót lại dưới đáy đại dương, như trường hợp tàu đắm Cù Lao Chàm. Trong những chuyến đi đánh cá, một số ngư dân dùng lưới cào, kéo lên từ đáy biển nhiều đồ gốm sứ cổ. Biết có cổ vật, họ dùng lưới càn quét và lặn xuống tận đáy biển tìm cổ vật, bất chấp hiểm nguy. Số hiện vật ngư dân cào và lặn được khá nhiều và đem bán ra thị trường cổ vật trôi nổi bên ngoài. Đường dây mua bán cổ vật bất hợp pháp do ngư dân khai thác được hình thành làm cho cổ vật bị thất thoát khá nhiều. Công an Quảng Nam từng phát hiện vụ mua bán, tích trữ đồ cổ do ngư dân vớt lên từ lòng biển với số lượng lớn, đến hàng nghìn hiện vật. Hơn nữa, do con tàu quá lớn lại nằm sâu dưới lòng biển nên cuộc khai quật trước đó chưa thể khai thác hết cổ vật vương vãi ra bên ngoài.

Bình củ tỏi trưng bày tại Bảo tàng cổ vật tàu đắm

Bộ sưu tập nổi trội nhất của nhà trưng bày này chính là hiện vật tàu đắm cổ Cù Lao Chàm, Quảng Nam (thế kỷ XV). Đây chính là con tàu đầy giá trị đã mở ra bước ngoặc tìm thấy tinh hoa văn hóa Việt- gốm Chu Đậu. Từ năm 2003-2007, Công ty Đoàn Ánh Dương phối hợp với Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam và Sở VH,TT&DL tỉnh Quảng Nam “khai quật vét” cổ vật tàu đắm cổ Cù Lao Chàm. Trong nhiều đợt trục vớt, Công ty Đoàn Ánh Dương đã huy động 20 thợ lặn và tiến hành 591 giờ lặn. Mặc dù khó khăn về phương tiện, thời tiết, sóng gió, thủy triều vùng biển Cù Lao Chàm luôn gây bất lợi, nhưng những người thợ lặn của Công ty Đoàn Ánh Dương đã làm nên một kết quả thật đáng ngạc nhiên. Họ đã đưa lên khỏi mặt nước hơn 15.934 cổ vật, với trên 40 loại hình khác nhau, chủ yếu là gốm sứ Chu Đậu (Hải Dương) là đồ gốm thương mại nổi tiếng của Việt Nam thời bấy giờ (thế kỷ XV). Đầu năm 2008, Bộ VH,TT&DL đã thành lập Hội đồng giám định và tiến hành giám định, phân loại toàn bộ hiện vật này để bảo quản, phân chia cho các bên liên quan, trong đó Công ty Đoàn Ánh Dương được sở hữu khoảng 9.734 hiện vật.

Đĩa lớn men lam gốm Chu Đậu trang trí điểu mộc của Bảo tàng cổ vật tàu đắm

Công ty Đoàn Ánh Dương chẳng những được sở hữu số lượng lớn hiện vật từ việc trục vớt hiện vật tàu đắm Cù Lao Chàm mà các cổ vật được lưu giữ, trưng bày tại bảo tàng chuyên đề cổ vật tàu đắm còn ẩn chứa nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật. Trong số hàng nghìn hiện vật được trưng bày, đáng chú ý là những chiếc đĩa lớn trang trí những con thú có cánh, đĩa tam thái vẽ ngựa vẫn còn nguyên màu men, đĩa vẽ lân ngậm đồng tiền. Đặc biệt, sự hiện hữu của hai loại bình gốm làm nên “thương hiệu” của gốm Chu Đậu, đó là bình hoa lam (còn gọi là bình củ tỏi) và bình Tỳ Bà… Bên cạnh đó là một số chiếc bát có hình vẽ điểu mộc trong lòng, những chiếc âu tam thái vẽ lân và một số tiêu bản có giá trị khác như những chiếc hộp nhỏ với kiểu dáng, hoa văn đẹp, có sự kết hợp trang trí vàng kim ở quai, nắp, nằm phía dưới lớp men mỏng. Bộ sưu tập gốm Chu Đậu tại nhà trưng bày cổ vật tàu đắm của Công ty Đoàn Ánh Dương tại khuôn viên Bảo tàng tỉnh Quảng Ngãi góp phần khắc họa, tái hiện hình ảnh hoạt động giao thương xuất khẩu gốm của Việt Nam sang các nước trong và ngoài khu vực. Gốm Chu Đậu được Đại tướng Võ Nguyên Giáp dành tặng 9 chữ vàng “Gốm Chu Đậu – Tinh hoa văn hóa Việt Nam” cũng bởi nét đẹp tinh tế và chân thực như chính vẻ đẹp của con người và đất nước Việt Nam.

Nhà trưng bày cổ vật tàu đắm của Công ty Đoàn Ánh Dương chẳng những giàu có về hiện vật, chủng loại mà còn có cổ vật chứa đựng những thông tin đặc sắc. Đó là trường hợp những hiện vật “biết nói” từ con tàu đắm cổ Phú Quốc, Kiên Giang (thế kỷ XIV). Con tàu này ở

Bình tỳ bà và đĩa lớn trưng bày tại Bảo tàng cổ vật tàu đắm

giáp biên giới Campuchia và Việt Nam, nằm trong vùng vịnh Thái Lan. Năm 2008, Công ty Đoàn Ánh Dương đã tìm hiểu và sưu tập lại toàn bộ các hiện vật trên con tàu này từ những ngư dân. Hiện vật thu được gồm có các loại gốm của Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam, đồ dùng của thủy thủ đoàn. Nổi bật là sự xuất hiện của gốm Chu Đậu (Hải Dương) trên con tàu. Đặc biệt, tại đây còn có một cục cháy kết dính ba loại gốm là gốm men xanh ngọc (Trung Quốc), gốm Chu Đậu (Việt Nam) và gốm Sê Khok (Thái Lan). Qua hiện vật này cho thấy, không chỉ ở tàu đắm Cù Lao Chàm mà trên con tàu đắm Phú Quốc cũng có sự hiện diện dòng gốm Chu Đậu. Điều này minh chứng rằng, gốm Chu Đậu là dòng gốm thương mại, nó theo các thuyền buôn đi đến nhiều nơi trên thế giới và sự phát triển rực rỡ trong giao lưu văn hóa, thương mại đường biển.

Việc thành lập bảo tàng chuyên đề gốm sứ tầm cỡ quốc gia giúp cho công chúng ở xứ Quảng và du khách thập phương có cơ hội khám phá, thưởng ngoạn cổ vật từ các con tàu đắm. Đây thực sự là một cuộc du ngoạn về quá khứ để hình dung lại một thời vang bóng của “con đường gốm sứ trên biển”. Từ đây cho ta cảm nhận vẻ đẹp của gốm sứ, mở ra ý tưởng cho một tương lai tươi sáng của ngành khảo cổ học dưới nước của Việt Nam.

                                                                        T.V